Indonesië eist Java-mens en andere topstukken terug van Nederland

De Indonesische regering eist acht kunststukken en natuurwetenschappelijke collecties terug van Nederland, waaronder de wereldberoemde schedel van de Javamens. Dat blijkt uit een lijst die met het Nederlandse ministerie is gedeeld.

Merijn van Nuland

De Indonesische regering wil een flink aantal kunststukken, natuurhistorische objecten en zelfs complete collecties terug van Nederland. Dat is op te maken uit een lijst die in juli naar het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschap is gestuurd, maar tot nu toe niet is geopenbaard. De stukken en collecties worden door Indonesië aangemerkt als roofgoederen, en daarom eist het land ze nu terug. Afgelopen weekend werd de lijst gedeeld door de voorzitter van de Indonesische repatriëringsmissie.

Op de lijst staat onder meer de complete Dubois-collectie die in museum Naturalis is tentoongesteld. Die collectie bestaat uit zo’n 40.000 fossielen, tussen 1887 en 1900 in Indonesië opgegraven door de Nederlandse onderzoeker Eugène Dubois. De collectie is van groot wetenschappelijk belang en heeft in het Leidse museum een eigen tentoonstellingsruimte.

Gouden en zilveren sieraden

Op het Indonesische verlanglijstje staan verder onder meer de teugels van het paard van Diponegoro, de leider van een Javaanse opstand tegen het Nederlandse koloniale bewind aan het begin van de negentiende eeuw. Ook wil de regering graag de ‘Lombokschat’ terug, een grote hoeveelheid edelstenen en gouden en zilveren sieraden die tegenwoordig in beheer is bij het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden.

Het ministerie bevestigt het verzoek van de Indonesische regering, dat in juli van dit jaar naar staatssecretaris Gunay Uslu (cultuur en media, D66) is gestuurd. Een onafhankelijke commissie onder leiding van Lilian Gonçalves die verzoeken om teruggave moet beoordelen, zal vaststellen wat de herkomst van de aangewezen objecten is, en of die daadwerkelijk zijn geroofd. Deze commissie gaat naar verwachting in december aan de slag.

Javamens als schakel in de menselijke evolutie

Opvallend genoeg vraagt Indonesië niet alleen kunstvoorwerpen terug, maar dus ook natuurhistorische objecten. Het absolute topstuk uit de Dubois-collectie, de overblijfselen van de zogeheten Javamens, wordt zelfs expliciet genoemd. De schedel en het dijbeen werden in 1891 opgegraven door de wetenschapper, en vormden destijds bewijs voor de ‘missing link’ tussen aapachtigen en de moderne mens. Nog altijd zijn de beenderen een cruciale schakel in de menselijke evolutie.

De lijst met objecten is nog niet gedeeld met de musea waar deze liggen opgeslagen. Dat is volgens een woordvoerder van het ministerie gedaan omdat ‘het proces nog niet formeel is gestart’, aangezien de commissie Gonçalves nog niet is geïnstalleerd.

Waar is de collectie veilig?

Een woordvoerder van het Leidse Naturalis bevestigt dat ze niet eerder op de hoogte was van de lijst met stukken, noch dat de collectie Dubois zich op die lijst bevindt. “Al hielden we er natuurlijk wel rekening mee dat dit Indonesische verzoek zou kunnen komen.” Het museum zegt alle medewerking te verlenen aan een onderzoek van de collectie, maar vreest tegelijkertijd dat de unieke collectie in Indonesië niet beter af is dan in Leiden. “We begrijpen de Indonesische claim. Maar de vraag is ook: waar kan de collectie veilig worden bewaard, ontsloten en onderzocht? Ik denk dat ik het antwoord wel weet.”

Naturalis vindt het bovendien verwonderlijk dat Indonesië de natuurhistorische objecten op dezelfde hoop veegt als kunstschatten. “Kunstschatten zijn natuurlijk met de hand vervaardigd door mensen van de plaatselijke bevolking. Maar van de Javaschedel kun je zeggen: die was niet gevonden als de Nederlander Dubois geen zoektocht had opgezet.”

‘Mooi dat er een verzoek ligt’

Ook de directeur van het Nationaal Museum van Wereldculturen zegt dat haar museum zal meewerken aan verder onderzoek. Vier van de acht objecten en collecties op de lijst zijn in het beheer van de instellingen die bij dit koepelmuseum zijn aangesloten. Het museum deed al eerder onderzoek naar de herkomst, en zegt het bij monde van directeur Marieke van Bommel “mooi te vinden dat er nu een formeel verzoek vanuit Indonesië ligt.”

In september ging staatssecretaris Uslu nog naar Indonesië, onder meer om te spreken over teruggave van koloniaal erfgoed. Daarbij werd ze vergezeld door Gonçalves, die ook een eerder onderzoek leidde naar betwiste Nederlandse kunstschatten. Zij concludeerde eind 2020 dat Nederland bereid moet zijn om buitgemaakte cultuurgoederen ‘onvoorwaardelijk’ terug te geven als het land van herkomst daarom vraagt.

Dit wil Indonesië terug:

• De collectie van Eugène Dubois, inclusief de Javamens

• Een kris (dolk) gebruikt tijdens een collectieve zelfmoord in Klungkung, Bali

• Beelden uit het koninkrijk Singasari in Oost-Java

• Objecten die tijdens de Lombok-expeditie in 1894 zijn buitgemaakt

• Objecten uit het Luwu-­koninkrijk in Sulawesi

• De koran van Teukoe Oemar, die op Atjeh de opstand tegen de Nederlanders leidde

• Collectie PitaMaha, Balinese houtsnijkunst

• De teugels van het paard van prins Diponegoro, leider van een Javaanse opstand

Lees ook:

Wat te doen met roofkunst? ‘Ik zeg niet: alles moet terug’

Hoe kwam koloniaal erfgoed hier, en wat moeten we ermee? Roofkunst-expert Jos van Beurden wil de weg wijzen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden