Tweede Wereldoorlog

Indië-herdenking: Verbonden met anderen die stil zijn, al is het maar een minuut

De Nationale Herdenking van de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 bij het Indisch Monument in Den Haag.  Beeld Joris van Gennip
De Nationale Herdenking van de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 bij het Indisch Monument in Den Haag.Beeld Joris van Gennip

In Den Haag is met verhalen, zang en een minuut stilte bij het Indisch Monument de oorlog in voormalig Nederlands-Indië voor het eerst in de avond herdacht. Onder anderen premier Mark Rutte en de ambassadeur van Indonesië legden een krans.

Tobiah Palm

Elk jaar tijdens de Nationale Herdenking gaan de gedachten van Reny Clifford (86) naar de groengrijze legerbussen van de Indonesiërs die door haar straat in Soerabaja reden. De soldaten smeten mensen achterin die bussen, alsof ze lappen poppen waren. Ook maandagavond zit ze vooraan bij de Nationale Herdenking in Den Haag, in het vak waar de mensen zitten die de Tweede Wereldoorlog in Indonesië meegemaakt hebben. Zij zitten daar met hun familie.

Clifford wacht, samen met een vriend van de familie, tot de ceremonie begint. In haar handen houdt ze een witte bloem vast. Voor haar het Indisch Monument, versierd met zonnebloemen. Naast het monument staan officieren in pak in een rij opgesteld. Daar weer naast een rij jongens in blauwe pakjes.

Het is maandag 15 augustus precies 77 jaar geleden dat Japan capituleerde en de Tweede Wereld Oorlog ‘echt voorbij was’, zegt een spreker iets later. “En dat herdenken we hier.” Herdenken geeft kracht, vervolgt een andere spreker, een nabestaande. “En zorgt ervoor dat ik me verbonden voel met alle andere mensen die ook stil zijn, al is het maar één minuut.”

 Reny Clifford (86) was zes toen de oorlog begon. Ze is twee keer teruggeweest naar Indonesië. ‘Ik wilde die haat niet voelen.’ Beeld Joris van Gennip
Reny Clifford (86) was zes toen de oorlog begon. Ze is twee keer teruggeweest naar Indonesië. ‘Ik wilde die haat niet voelen.’Beeld Joris van Gennip

‘Ik voel gelukkig geen afkeer meer’

Ook Clifford vindt het belangrijk om te gedenken. Ze is twee keer teruggeweest naar Indonesië. Het was vreselijk, vertelt ze. “Ik had een hekel aan de Indonesiërs. Ik wilde die haat niet voelen, maar ik verbond het met zulke duistere gevoelens.” De tweede keer was het gelukkig beter, en nu heeft ze vrede met haar verleden. “En ik voel gelukkig geen afkeer meer.”

Ze is er sinds de eerste herdenking in 1988 elk jaar bij. Toen de oorlog begon was ze een jaar of zes, en soms worden de beelden van vroeger wat wazig. Vanavond ziet ze het allemaal weer helder voor zich: ze woonde met haar ouders, twee zusjes en broertje in Soerabaja, de hoofdstad van Oost-Java. Toen haar vader in de tuin de aapjes ging voeren, werd hij ontdekt door de Japanners. Niet veel later werd hij naar een kamp gebracht, niemand wist waarheen. Moeder Clifford, Reny, haar twee zusjes en broertje bleven achter. “Wij hebben namelijk gemengd bloed,” vertelt Clifford later. “Hutspot, zo noem ik het.”

Op het podium van de herdenking staat Mark Rietman. Hij draagt een gedicht van Wim Kan voor.

De binnenkampers, buitenkampers en ook de veteraan

Die verder moesten, werken moesten, aan een nieuw en koud bestaan

Hij stopt even met praten. Dat het ook zwaar was buiten de kampen weet Clifford nog. Als klein meisje kreeg ze kroep, ze had zo’n 40 graden koorts en mocht niet naar het ziekenhuis. Haar buurman was dokter, en die heeft haar uiteindelijk stiekem gered. Door medicijnen over de schutting te gooien.

Maar ook na de oorlog was de vrijheid ver te zoeken, vervolgt Riekman. Veel families met Nederlands bloed werden bedreigd door de Indonesiërs, die zich verzetten tegen hun voormalige overheersers. Om de families te beschermen werden ze door de Britten, die meevochten tegen de Japanners, in de kampen opgesloten. Vlak voordat de familie Clifford meegenomen werd naar zo’n kamp moesten alle kinderen van hun moeder douchen. Om, zo zei ze erbij, “schoon naar de hemel te gaan.” Daar, in gevangenschap, vond Clifford het het engst. Ze weet nog dat voor haar neus een meisje in elkaar geslagen werd, omdat ze aan het zingen was.

Mevrouw Clifford kijkt opzij, naar de familievriend, als de volgende strofe van het gedicht begint.

Nu pas zijn we toch tenslotte echt met elkaar gaan praten

En toen het eindelijk ging stromen bleven de verhalen komen

Het waren onze kinderen, vaak, die vragen gingen stellen

Tijdens de herdenkingsbijeenkomst leggen de bewindslieden namens de Rijksministerraad een krans bij het Indisch Monument. Beeld Joris van Gennip
Tijdens de herdenkingsbijeenkomst leggen de bewindslieden namens de Rijksministerraad een krans bij het Indisch Monument.Beeld Joris van Gennip

Haar vader kwam uitgemergeld terug

Eigenlijk had Clifford haar zoon meegevraagd vanavond. Maar hij wilde niet. Mam, je hebt me nooit iets verteld over de oorlog, zei hij. “Ik denk dat hij het moeilijk vindt dat hij niets weet. Maar ik heb er nooit over gepraat omdat ik mijn kinderen wilde sparen van de enge dingen die ik gezien heb.” Zo ging dat in die tijd, denkt Clifford. Ze weet nog dat haar vader uitgemergeld en met duidelijke sporen van mishandeling terugkwam uit het kamp. Daar werd ook niet over gesproken.

Er werd eigenlijk nergens over gepraat. Niet over de honger, niet over de bevrijding, niet over de tocht naar huis in 1946. “Dat ligt achter ons,” zei haar moeder altijd. Daar wil Clifford nu verandering in brengen. Ze gaat met haar zoon praten, zegt ze, na de herdenking. Ze staat op en loopt naar het monument om haar witte roos neer te leggen. “Over alles wat hij weten wil.”

Lees ook:
Voorzitter Indiëherdenking: Herdenken is altijd in ontwikkeling en dat is altijd ingewikkeld
Maandag worden de slachtoffers die vielen als gevolg van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië herdacht. Vier vragen aan voorzitter Thom de Graaf van de stichting Nationale Herdenking 15 augustus 1945.

Acteur Beau Schneider (34): Iemand moet toch vertellen over die verschrikkelijke Japanse bezetting?

Hoe herdenk je als jonge generatie de Japanse bezetting van Nederlands-Indië? Acteur Beau Schneider (34) heeft daar een heldere opvatting over. Iedereen de onder die bezetting leed is slachtoffer, vindt hij.

‘Alternatieve Indië-herdenkingen beïnvloeden het grotere verhaal’

Indische Nederlanders herdenken traditioneel op 15 augustus de slachtoffers van de Japanse bezetting in Nederlands-Indië. Maar sommige nabestaanden kiezen nadrukkelijk voor een alternatieve herdenking. Zo ook Lara Nuberg (1990).

Tot mislukken gedoemde koloniale missie in Indonesië moest wel in extreem geweld eindigen
Zijn proefschrift vormde het laatste zetje tot het grootschalige onderzoek naar de dekolonisatieoorlog in Indonesië, zegt
Rémy Limpach. ‘Het beeld is dankzij de breedte en diepte van de nieuwe onderzoeken veel completer geworden.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden