Coronacrisis

In zeven vragen meer duidelijkheid over de nieuwe corona traceer-app

Beeld Idris van Heffen

Het kabinet bekijkt of een app die bijhoudt wie met wie contact heeft gehad, kan helpen om het coronavirus onder de duim te krijgen. Zeven vragen over wat dat betekent. 

Hoe werkt zo’n traceerapp?

Het principe is simpel. De app wordt geïnstalleerd op de mobiele telefoon, want die draag je altijd met je mee. Hij houdt bij met wie de eigenaar van de telefoon allemaal in contact komt. Als blijkt dat iemand besmet is, dan is meteen duidelijk met wie deze in de voorbije dagen in aanraking is geweest. Die personen krijgen een seintje en kunnen dan zelf in quarantaine gaan. Als iedereen meewerkt en de app aan heeft staan, kan dat een grote verbetering zijn ten opzichte van de huidige wijze van traceren van contacten. Die is tijdrovend, kost veel energie van het GGD-personeel én beperkt zich tot alleen de bekenden in de omgeving. Met de app worden straks ook compleet onbekenden, naast wie je in de trein zat of bij de bakker op brood te wachten, opgespoord.

Niet iedereen zal vermoedelijk meedoen, kan het dan wel effectief zijn?

Dat er mensen zijn die de app niet installeren, omdat ze geen mobiele telefoon hebben of omdat ze het gewoon niet willen, hoeft geen probleem te zijn. Als er maar voldoende mensen meedoen kan het al heel goed helpen om de epidemie tegen te gaan. Hoeveel dat precies is, moet nu uitgezocht worden.

Niet alleen kwantiteit geldt hier, maar vooral ook een goede afspiegeling van de complexe samenleving, stelt Hans Heesterbeek, hoogleraar theoretische epidemiologie aan de Universiteit Utrecht. Stel 60 procent van de smartphone-bezitters doet mee, dat lijkt een groot aantal. Toch heb je er waarschijnlijk niks aan als die allemaal in de grote steden wonen. Of alleen de leeftijdsgroep 15 tot 30 jaar behelst, of alleen uit mannen bestaat. Want stel er is dan juist een grote uitbraak in een dorp of onder een groep oudere in een vrouwenkoor, die komen dan helemaal niet in beeld, of pas te laat als er vervolgbesmettingen ontdekt worden.

Daarnaast moeten er ook veel appgebruikers bij zitten die veel contacten hebben. Die geregeld in de bioscoop zitten of in een restaurant, in de bus. Of die in een winkel werken of een kapperszaak. Zo iemand heeft namelijk heel veel contacten en kan dus veel mensen besmetten. Als je alleen de mensen volgt die niet zoveel contacten hebben, functioneert het mogelijk ook niet afdoende tegen de epidemie.

Beeld Idris van Heffen

Als iemand veel tussen onbekende mensen op pad is, krijgt die dan niet voortdurend berichten dat hij of zij mogelijk besmet is?

Dat kan een probleem worden. Het afstellen van de app wordt sowieso ingewikkeld, maakt Heesterbeek duidelijk. Hoeveel minuten heb je contact met iemand voor dit als gevaarlijk wordt gezien en bijgehouden? Is alleen maar langslopen al genoeg? En moet dat altijd binnen 1,5 meter zijn? Word je al getraceerd als je in dezelfde supermarkt was of alleen in hetzelfde gangpad? “Het is goed als je een wijd net uitgooit, maar te wijd geeft veel onterecht alarm en dat vermindert de effectiviteit”, zegt Heesterbeek.

Wie beslist straks of de contacten worden ingeschakeld? 

Ook dat is nog niet duidelijk. Als de besmette persoon dit zelf doet, en niet een instantie als de GGD, is de privacy minder snel in het geding. Dat is een voordeel. Maar dan ontstaan er wel allerlei andere problemen, omdat het aan het oordeel van de gebruiker ligt en het geen diagnostische test is. Stel je krijgt een gewone griep of een zware verkoudheid. De verschijnselen lijken op corona dus je triggert de app. Die waarschuwt iedereen met wie je in contact was. Dat kan een hele grote groep zijn voor iemand met een aardig sociaal leven. Zo kan je veel triggers krijgen die achteraf niet nodig blijken. Omgekeerd kan iemand hele lichte klachten hebben en de app juist niet op de hoogte stellen. Terwijl hij of zij wel degelijk het virus aan het verspreiden is. En er kunnen ook nog eens mensen zijn die expres het systeem in de war gooien door verkeerde signalen de wereld in te sturen.

Beeld Idris van Heffen

Hoe is verkeerd gebruik van de app, ongewild of expres, te voorkomen?

Het kabinet wil het gebruik van de app aan het testen op corona koppelen. Dan moeten testen betrouwbaar zijn en direct inzetbaar, heel anders dan nu nog het geval is. Misschien dat straks eerst een signalering naar de contacten wordt verzonden via de app over een mogelijke besmetting. Dan kunnen mensen vast voorzichtig zijn. En dan later de bevestiging: ik ben getest, het was wel/niet corona. Of contacten worden alleen maar getriggered na een positieve test die de GGD bevestigt.

Wat betekent dat voor de privacy?

Veel traceerapps die op dit moment worden ontwikkeld, maken gebruik van bluetooth om te achterhalen wie bij wie in de buurt is geweest. Elke telefoon zendt via dat signaal een uniek nummer uit. En juist omdat dat nummer uniek is en een telefoon nauw verbonden is aan de eigenaar, wordt het gezien als een persoonsgegeven. 

Het is belangrijk de gegevens goed te versleutelen. Maar dat niet alleen: hoeveel inbreuk de traceerapp maakt op de privacy, hangt ook af van de keuzes die de overheid maakt. Zo’n keuze is bijvoorbeeld: centrale opslag of decentrale opslag? Bij de eerste variant worden de gegevens die alle appgebruikers verzamelen naar een database gestuurd, bijvoorbeeld van de GGD. Dat betekent een grotere impact op de privacy omdat de data daarmee in handen is van een overheidsinstantie. In de tweede variant slaan de telefoons van individuele gebruikers de gegevens van elkaar op, zonder dat alles op een hoop wordt gegooid. Blijkt dat iemand positief test op het virus, dan kan een persoon zelf in zijn eigen telefoon checken of hij of zij bij diegene in de buurt is geweest. Niet dat hij een naam krijgt, het zal bijvoorbeeld gaan om een anonieme code. 

Beeld Idris van Heffen

Kan de overheid gebruik van de app afdwingen?

Dat kan via een noodwet waarmee het recht op privacy wordt beperkt. Wel zijn daar voorwaarden aan verbonden, zegt Jurriaan Jansen, partner bij Norton Rose Fulbright en gespecialiseerd in privacyrecht. Zo moet de overheid aantonen dat een verplichting van het gebruik van de app noodzakelijk is voor de bescherming van de volksgezondheid. 

Ook de Europese overkoepelde privacytoezichthouder erkent dat de huidige, uitzonderlijke omstandigheden een inperking van de privacy kunnen rechtvaardigen, waardoor technologie als een traceerapp kan worden ingevoerd. Jansen: “Wel moet dit een tijdelijke maatregel zijn, die na de crisis wordt opgeheven. De toegang tot de data moet ook beperkt zijn; zo zouden verzekeraars of bedrijven er niet bij mogen komen. En van te voren moet vaststaan wanneer het verplichte gebruik weer wordt opgeheven, bijvoorbeeld op het moment dat het er een vaccin beschikbaar is.”

Volgens Jansen is het de vraag of de overheid de noodzaak van een noodwet voor verplichting kan aantonen en of de handhaving ervan niet teveel praktische bezwaren oplevert. Ga je bijvoorbeeld iedereen verplichten altijd zijn telefoon bij zich te hebben? De advocaat denkt daarom dat het voor het kabinet een stuk eenvoudiger is om in te zetten op een vrijwillige deelname aan de app.

Beeld Idris van Heffen

Lees ook 

Hoeveel privacy mag de bestrijding van de coronacrisis ons kosten?

Hoeveel privacy mag de bestrijding van het coronavirus ons kosten, vraagt het filosofisch elftal zich af. ‘Door de retoriek van het vraagstuk – privacy of gezondheid? – trekt privacy altijd aan het kortste eind.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden