Het Jordaanoproer in Amsterdam, juli 1934.  Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo
Het Jordaanoproer in Amsterdam, juli 1934.Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo

Deja VuPaul van der Steen

In vroeger tijden ging het tijdens oproeren in Den Bosch nog weleens ergens over

In vroeger tijden ging het tijdens oproeren in Den Bosch nog weleens ergens over. Anders dan deze week toen rondtrekkende meutes leken te rellen om het rellen, draaide het op 1 juli 1579 om enorme religieuze en politieke keuzes. Na het nieuws dat Maastricht in handen van de Spanjaarden was gevallen, nam het Bossche stadsbestuur drastische maatregelen. In de wijde omtrek werden kerkklokken ingevorderd om te worden omgesmolten tot geschut. En ondertussen sloot Den Bosch zich aan bij de Unie van Utrecht, het verbond van opstandige steden en gewesten onder leiding van Willem van Oranje.

Op de Markt verzamelden zich daarna katholieke gildes die op een gegeven moment optrokken naar het stadhuis om hun onvrede over het besluit te uiten. Een schot van een lid van het calvinistische Schermersgilde dat dit gebouw beschermde, maakte dat de hel losbrak. 42 doden en bijna het driedubbele aan gewonden verder kwam het katholieke kamp als winnaar uit de bus. Dit sleutelmoment uit de geschiedenis van de stad is de geschiedenisboeken ingegaan als het Schermersoproer.

Lantaarnpaal uit de grond

Meer rellen uit het verleden kregen enigszins merkwaardige namen. Het Amsterdamse Aansprekers- of ook wel Biddersoproer op 31 januari en 1 februari 1696 leek in bepaalde opzichten wel een beetje op de taxioorlogen in onze tijd. Met dat verschil dat eind zeventiende eeuw ook een deel van de gewone Amsterdammers zich mengde in het gewoel.

Aanleiding was het voornemen van het stadsbestuur om belasting te gaan heffen op begraven en om een geselecteerd gezelschap van begeleiders van uitvaarten aan te gaan stellen. Dat was tegen het zere been van iedereen die tot dan toe een aardig steentje bijverdiende dankzij overledenen. De dood was anno 1696 nabijer dan vandaag de dag en een lucratieve economische sector.

Mede onder invloed van de bedreigde ‘beunhazen’ verspreidde zich het gerucht door Amsterdam dat de armen in de nabije toekomst na hun overlijden als oud vuil zouden worden behandeld. Het volk kwam in opstand. Een uit de grond getrokken lantaarnpaal opende de voordeur van het huis van burgemeester Jacob Boreel. Woedende burgers gooiden vervolgens zijn hele inventaris in de Herengracht. Daarna trokken ze naar de woning van de kapitein Spaaroog, het hoofd van de schutterij.

Diezelfde schutterij greep hard in. Daarbij vielen doden. Twee lijken van ‘belhamels ofte roervincken’ werden als afschrikwekkend voorbeeld uit de ramen van het waaggebouw op de Dam gehangen. De rust keerde terug. Maar bij het stadsbestuur zat de schrik erin. De eerder voorgenomen plannen werden niet uitgevoerd.

Hulp van het leger

Midden in de zomer van 1886 was de Jordaan het toneel voor het Palingoproer. De vlam sloeg in de pan door een verbod van de autoriteiten op een populair volksvermaak, het palingtrekken. De organisatoren zetten toch door, dus probeerden mannen vanuit een bootje in de gracht toch glibberige palingen van een over de gracht gespannen touw af te trekken. De politie die de boel wilde stilleggen werd door het volk verjaagd en keerde later met versterking terug. Het bleef nog dagen onrustig.

Sluimerende onvrede over structurele armoe leidde tot massale woede, nu mensen het idee hadden dat ook hun verzetje werd afgenomen. De politie kreeg hulp van het Nederlandse leger om de orde te herstellen. De opstandige Amsterdammers gooiden met alles wat los en vast zat, maar waren uiteindelijk geen partij voor de sterke arm en de krijgsmacht die met scherp schoten. Ten koste van 25 doden en een veelvoud daarvan aan gewonden keerde de rust weer terug in de Amsterdamse wijk. Toen het daar tijdens de crisis in 1934 nog eens uit de hand liep kreeg het rellen gewoon de naam van de wijk: het Jordaanoproer.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden