Wandelend door Rozendaal komt voormalig wethouder en huidig raadslid George van Gorkum van Rosendael’74 twee dorpsgenoten tegen.

Gemeenteraadsverkiezingen

In Rozendaal kun je de politiek bijna aanraken. Wat kunnen andere gemeenten ervan leren?

Wandelend door Rozendaal komt voormalig wethouder en huidig raadslid George van Gorkum van Rosendael’74 twee dorpsgenoten tegen.Beeld Herman Engbers

Rozendaal is een verademing. Met iets meer dan 1700 inwoners en één stembus koesteren de inwoners van het Gelderse dorp hun korte lijntjes met het gemeentehuis. Dorpsjournalist Quirijn Visscher vraagt zich af wat andere gemeenten hier, in tijden van gemeentelijke schaalvergroting, kunnen leren.

Quirijn Visscher

De gemeenteraadsverkiezingen komen er weer aan, ook in Rozendaal. En ook ik ben daar present 16 maart. Inmiddels schrijf ik vijftien jaar voor de Gelderlander over de politiek in deze Gelderse miniatuurgemeente. Rozendaal trekt altijd nationale aandacht op verkiezingsdagen als curiositeit onder de gemeenten, met slechts 1720 inwoners. Steevast komen er reporters van landelijke media op af. Het duurt nooit lang of de uitslag verschijnt in de NOS-verkiezingsuitzending.

De gemeente Rozendaal is steeds meer een rariteit aan het worden. Jaarlijks vermindert het aantal gemeenten. In 1900 waren het er nog 1121, begin dit jaar 345. De gemeente Rozendaal bestaat sinds 1818. Het kasteeldorp oogt alsof Thorbecke nog leeft en de Gemeentewet van 1851 net is voltooid. Ooit was de schaal van Rozendaal normaal. Nu lijkt die een anachronisme. Lijkt. Rozendaal kan onze moderne tijden namelijk aan met veertien ambtenaren.

Wat mij verwondert is de hechte band tussen inwoners en de vaste bewoners van het gemeentehuis bij kasteel Rosendael. Die vaste bewoners zijn burgemeester Ester Weststeijn, de twee wethouders (parttime) en de ambtenaren, onder wie Monique Maanders (loket burgerzaken), Jaap Wijlhuizen (openbare werken) en Henk Jacobsen (hoofd openbare werken). Ze zijn lokale bekendheden. Een praatje is zo gemaakt, een belletje zo gepleegd.

Eén loket

Dit gemeentehuisje met één loket herinnert me aan de jaren tachtig, aan het wijkfiliaal van de bank. Dat verdwenen gevoel van service nabij. Ik woon zelf niet óp Rozendaal, zoals dat er heet. Met mijn eigen gemeente ervoer ik nooit zo’n band. In Rozendaal voel ik wat er gebeurt als schaalvergroting uitblijft en wat er zou verdwijnen bij herindeling, zoals erg korte lijntjes tussen kiezer en gekozene. Wat kunnen gemeenten leren van de waarde van die band in deze atypische gemeente?

Dichter bij de burger dan in Rozendaal kan de overheid immers niet komen. Gemeenten worden ook wel ‘eerste overheid’ genoemd sinds het Rijk taken decentraliseert, zoals (jeugd)zorg en uitkeringen. Dicht bij burgers. Maar decentralisaties dwingen gemeenten ook juist tot regionale samenwerking en bureaucratisering, ver van kiezers én raadsleden. Veel taken zijn te complex en vragen om expertise. Dat is voor gemeenten vaak niet zelf te behappen, organiseren en bekostigen.

Rozendaal werkt al sinds mensenheugenis samen. Dankzij die beproefde strategie kan de gemeente ook de decentralisaties zelfstandig aan. Rozendaal bevestigt de zelfstandigheid graag bij de stembus. De opkomst was bij de vorige raadsverkiezingen 82,2 procent, de op een na hoogste in Nederland. Dat ligt niet aan de politieke issues. Rozendaal kent een conflictmijdende liberale grondtoon; de drie lokale partijen zijn het vaak eens. De VVD doet nooit mee, maar menigeen voelt zich erbij thuis.

“De opkomst bij verkiezingen is een belangrijke indicator hoe het staat met de betrokkenheid van inwoners.” Maarten Allers, hoogleraar economie van decentrale overheden aan de Rijksuniversiteit Groningen is hier aan het woord. “Het vertrouwen dat spreekt uit de opkomst, is essentieel voor de democratie.” Rozendalers doen iets wat elders afbrokkelt: stemmen. De dalende opkomst bij lokale verkiezingen zette Allers aan tot onderzoek.

Monique Maanders is hét gezicht van burgerzaken. Iedereen kent haar.  Beeld Herman Engbers
Monique Maanders is hét gezicht van burgerzaken. Iedereen kent haar.Beeld Herman Engbers

Opkomstdaling

Juist in heringedeelde gemeenten daalt de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen. Structureel. Onderzoekscentrum COELO, waar Allers directeur is, ontdekte waarom. De letterlijk grotere afstand tussen de kiezer en de gekozene draagt bij aan opkomstdaling. Ook de sociale norm om te stemmen, in Rozendaal zo sterk, vervaagt in de heringedeelde gemeenten. Gemeenten groeien, ze schalen op om steeds meer rijkstaken te kunnen uitvoeren; intussen haken kiezers af.

Sandra van der Aa kan haarfijn het verschil uitleggen tussen haar band met de gemeente Arnhem en Rozendaal. Ze verhuisde in 2006 met haar jonge gezin van Arnhem naar een hoekhuis in Rozendaal. “In Arnhem had ik vooral buurtcontacten. Op het stadhuis kwam ik niet of nauwelijks. Ik was nooit met de gemeente bezig. In Rozendaal is de beleving heel anders. Wij kunnen hier zelf iets regelen in ons dorp.”

Van der Aa, makelaar, werd opgeslokt door het persoonlijke netwerk dat Rozendaal is. Al noemt ze zichzelf niet politiek geïnteresseerd, toch zat ze ooit even voor Rosendael ’74 in de raadscommissie. Ze leerde meteen de gemeenteambtenaren kennen. “Als er een stoeptegel losligt, bel ik even met Henk en dan lossen ze het op”, zegt ze. “Wij voelen ons in Rozendaal geen nummer. Dat leer je pas waarderen nadat je hier bent terechtgekomen.”

Wie op Rozendaal komt wonen, ontkomt niet aan het historische verhaal van kasteel Rosendael en de adellijke bewoners. De laatste baron Van Pallandt overleed in 1977. Nieuwe Rozendalers krijgen alles in geuren en kleuren te horen tijdens de welkomstbijeenkomst. Kasteel en kasteelpark zijn nu eigendom van stichting ­Geldersch Landschap en Kasteelen. De bewonerspas voor het park behoort tot de privileges van de Rozen­daler.

Adellijke burgemeesters

Jan Kramer (91) weet zich de tijd van het ‘feodaal bestuur’ levendig te herinneren. Die liep tot 1978. Burgemeesters van adel waren de norm. Kramer richtte in 1958 mede de eerste dorpspartij op: BGR. De kasteelheer werd lijsttrekker en wethouder. “Er was toen veel binding met het kasteel en de oude bewoners”, zegt hij. Rozendaal was nog geen liberale monocultuur: “De verschillen in het dorp waren groter toen het stafpersoneel van de Heidemaatschappij en Akzo hier ging wonen.”

Kramer streed als Rozendaals politicus tweemaal tegen opheffing van Rozendaal, in de jaren zestig en tachtig. Ook na 2018 mocht Rozendaal blijven voortbestaan, al maakte de provincie Gelderland helder deze minigemeente kwetsbaar te vinden gezien alle taken die gemeenten uitvoeren. Kramer woont inmiddels in de anonimiteit van Velp (gemeente Rheden), het dorp dat aan Rozendaal vastzit. “Rheden is een samenraapsel van dorpen die niets met elkaar hebben.”

Het feodale leven verstomde. De persoonlijke aandacht die de kasteelfamilie het dorp ooit gaf, zoals de aubade op Koninginnedag op het bordes, die rol ligt nu bij de burgemeester. Die werd leverancier van verbindende rituelen. Nu staat Weststeijn, partijonafhankelijk burgemeester sinds 2019, op dat bordes op Koningsdag. Het kasteel is het dorpshart. Rozendaals feitelijke ontmoetingsplek is minder idyllisch: de oud-papiercontainer. Daar flyeren – o ironie – de dorpspartijen.

Burgemeester Ester Weststeijn luncht met lokale ambtenaren van de burgerlijke stand. Beeld Herman Engbers
Burgemeester Ester Weststeijn luncht met lokale ambtenaren van de burgerlijke stand.Beeld Herman Engbers

Vanuit haar werkkamer kijkt Weststeijn uit op het kasteel. Het gemeentehuis, een rijksmonument, is een levend onderdeel binnen een beschermd dorpsgezicht. Hier tref je Monique ’s ochtends bij haar loket. Hier parkeert de blauwe gemeentetruck waarmee Jaap het groen beheert. Hier zie je mij op de publieke tribune op de acht politieke vergaderavonden per jaar. Het geeft me veel voldoening om de kleinste democratie op het vasteland in de gaten te houden voor de regionale krant.

Wie wenst dat gemeenteraadspolitiek gaat over stoeptegels en lantaarnpalen die komt in Rozendaal aan zijn trekken. Ik moet gniffelen als er journalisten van glossy’s op de tribune zitten, tevergeefs op zoek naar sappige verhalen over de vele miljonairs die het CBS in Rozendaal constateert. Arm is het dorp niet, maar opzichtige rijkdom met supervilla’s en Bentleys achter enorme hekken vind je weinig. Rijtjeshuizen juist wel. Mijn indruk is dat het aantal multimiljonairs gering zal zijn.

De zelfstandigheid geeft wel een rijk gevoel. De burgemeester en de wethouders horen het vaak in gespreken met Rozendalers. In de lockdown begin 2021 gingen ze op wandeldate met inwoners die dat wilden. Weststeijn: “Men begon er vaak zelf over. Hoe we dat dan doen. Ouderen die ik bezoek voor huwelijksjubilea, die vraag ik ernaar. Ze zeggen een zelfstandig dorp mooi te vinden. ‘Wij gaan over onze eigen zaakjes.’ Als ik doorvraag, vinden ze het lastig dat concreet te maken.”

Politiek in Rozendaal

Sinds 1974 doen drie dorpspartijen mee aan de raadsverkiezingen in Rozendaal. Rosendael’74 en PAK werden destijds opgericht om Rozendaals democratie te bevorderen. De oudste partij, BGR, haalde in 1970 alle (toen 7, inmiddels 9) raadszetels. Rozendaal is een kasteelgemeente waar lang geleden de kasteelheer ook burgemeester was. Een soortgelijke kasteelgemeente bij Arnhem was Doorwerth, opgeheven in 1923. Renswoude (Utrecht) is een andere zelfstandige kasteelgemeente met één woonkern. Tussen Rozendaal en Renswoude bestaan warme bestuurlijke banden.

Op de vensterbank in de raadzaal herinnert een glazen karaf aan de zelfstandigheid. Een even mooi als kwetsbaar cadeau uit 2018 van buurgemeente Rheden om Rozendaal te feliciteren met ‘200 jaar gemeente’. Rozendaal laat Rheden allerlei taken uitvoeren, vooral in het sociaal domein. Ook bezit Rheden natuurgebieden en het openluchttheater in Rozendaal. Toch doen de Rozendalers ook veel zelf, zoals de inhuur van de vuilnisophaaldienst.

“Wij doen zelf mee aan het in stand houden van de mythe van Rozendaal”, vertelt Weststeijn. “We vertellen nieuwe inwoners immers het verhaal over het kasteeldorp en de mooie leefomgeving. We herbevestigen daarmee het beeld dat we bijzonder zijn, de mythe. Tegelijk zijn wij gewoon. Gewoon een woonplaats en een ­gemeente, die taken moet uitvoeren. Het is beide waar: bijzonder en gewoon tegelijk.”

Tegenover de betoverende voorkant van Rozendaal staat ook een organisatorische achterkant. Met weinig ambtenaren een gemeente runnen, is geen sinecure, leggen Weststeijn en wethouder Anton Logemann (PAK) uit. “Je kunt je hier nooit verschuilen achter het systeem, het proces en al helemaal niet achter collega’s”, zegt Weststeijn. “Iedereen voelt de druk om het goed te doen.” Ze werkt mee waar nodig. Ze is oud-gemeenteambtenaar.

Luisterend oor

Neem Monique aan haar loket. Voor sommige dorpelingen is zij hét luisterend oor. “Zij staat altijd open voor een praatje”, zegt Weststeijn. “Als er een oudere mevrouw komt, van wie zij weet dat haar man een beroerte had, vraagt ze: hoe is het met hem?” Maar ook in Rozendaal willen mensen zaken digitaal kunnen doen, ook die dienstverlening moet in orde zijn. “Niet iedereen zit te wachten op een praatje.”

Die administratieve achterkant is de uitdaging. Onzichtbare zaken voor Rozendalers die wel moeten gebeuren, zoals digitalisering vanwege de Wet Open Overheid en de Omgevingswet. Weststeijn en Logemann hebben voorbeelden te over van uitvoeringsrichtlijnen en verantwoordingsplichten die het Rijk achteloos los­laat op gemeenten, ook als zaken niet of nauwelijks spelen in Rozendaal. Er is geen arbeidsmigrantenhuisvesting om steeds over te rapporteren.

“Je moet steeds meer”, vertelt Weststeijn. “De organisatie aan de achterkant kost meer menskracht. Het zichtbare rendement voor inwoners is echter beperkt.” Rozendaal is mede-initiatiefnemer van het netwerk K80 van kleine gemeenten tot 20.000 inwoners. “K80 stelt vast dat gemeenten steeds meer uitvoeringskantoren worden van het Rijk, dat daarbij de kleine gemeente niet voor ogen heeft. Gemeenten komen zo niet toe aan hun meerwaarde: hun nabijheid goed benutten.”

Raadsvergadering in de raadzaal van Rozendaal. Beeld Herman Engbers
Raadsvergadering in de raadzaal van Rozendaal.Beeld Herman Engbers

De K80-gemeenten, waar een miljoen mensen wonen, vragen het Rijk om empathie. Logemann geeft een voorbeeld: “We konden een bedragje krijgen om inwoners te geven voor de energietransitie. De aanvraag is niet gehonoreerd door het Rijk, want er moesten minstens duizend woningen meedoen. Rozendaal heeft geen duizend huizen.” Rozendaal mag dan bij uitstek niet de maat der dingen zijn; het voorbeeld illustreert de Haagse onverschilligheid die K80-gemeenten ervaren.

Een Rozendaler met genoeg ervaring met het lokaal en landelijk bestuur, is Bart Poel, gepensioneerd overheidsadviseur energietransitie in Den Haag en Brussel. Lokaal is hij energiecoach. Hij komt bij de Rozendaler >> >> thuis als lid van een informele werkgroep die lokale duurzaamheidsinitiatieven ontplooit. Een werkgroep met inwoners én gemeentehuisbewoners. “Heel organisch. Extreem verrassend toen ik dat voor het eerst meemaakte. Heel huiselijk.”

Poel woonde lang in Velp, enkele straten verderop. “Ik zat er ooit in een buurtcommissie. Ik praatte vooral met goedbedoelende functionarissen in zo’n grotere gemeente.” De energietransitie met alle regionale gemeenteplannen, hij ziet het hoofdschuddend aan. Liever Rozendaals ‘directe democratie’ en pragmatisme: “Dan zie ik Wijlhuizen rijden in z’n gemeentewagen. Zo grappig. Dan denk ik: die is ook weer eens op pad.”

Je wordt gekend

De nauwe band tussen kiezer en gekozene geeft Rozendalers een warm gevoel. Je wordt gekend. De zelfstandigheid, gemeenschap zijn, hoort ook bij de identiteit. Zelfs het raadzaaltje is, naast de oud-papiercontainer, een ontmoetingsplek. Voor die borrel achteraf. Rozendaal heeft geen dorpskroeg. Logemann merkt dat buurgemeenten Arnhem en Rheden de kracht van kleinschaligheid ook zoeken, met hun ambtenaren: “Ze werken er steeds wijkgerichter, dichter op inwoners.”

Een belangrijke reden dat Rozendaal zelfstandig kan bestaan is de bestuurskracht. Er wonen mensen met verantwoordelijke banen en het verantwoordelijkheids­gevoel om tijd te steken in het dorp. De dorpspartijen krijgen de negen raadszetels en zes raadscommissieplekken steeds weer gevuld. “We hebben ditmaal 35 kandidaten op 1000 kiesgerechtigden”, zegt Weststeijn. “In elke straat kan ik zo twee mensen noemen die politiek actief zijn of waren.”

Kramer kan als politiek nestor de receptuur voor Rozendaals zelfstandigheid zo geven: genoeg geld in kas hebben. De gemeente kocht in zijn tijd oude sportvelden, die in een aantal nieuwbouwwijken werden veranderd. De gemeentereserves zijn sindsdien heel royaal. Ten tweede: geen politieke heisa en egotripperij. Ten slotte: houdt buurgemeente Rheden te vriend, want: “Als Rheden niks meer voor Rozendaal wil doen, is het met Rozendaal gedaan.”

De olifant in de kamer

Weststeijn noemt zelfstandigheid ‘de olifant in de kamer’. Alle partijen zetten behoud daarvan in het verkiezingsprogramma. Maar in raadsvergaderingen rust op het z-woord een taboe merk ik als uw lokale journalist. Zelfstandigheid is een normale situatie sinds 1818, daar práát je niet over. “Het onderwerp speelt op de achtergrond wél altijd mee”, verklaart Weststeijn. “Doen wij als college wel of niet voorstellen die de zelfstandigheid schaden?”

Wie trouwens denkt dat in Rozendaal alles altijd pais en vree is, heeft het mis. Tien jaar verdeelde de nieuwe locatie van de Dorpsschool de politiek en het dorp. Het z-woord werd stilzwijgend gekoppeld aan dit bouwproject. Het móest slagen, Rozendaal moest dit zelfstandig kunnen. De school opende in 2019, de deining verdween. Nu houdt iets anders Rozendaal bezig: de afsluiting van de Posbank voor recreatief autoverkeer.

In de huidige verkiezingscampagne klinkt intussen het z-woord voorzichtig, de vraag vooral hoe het financieel moet in de toekomst. De prijs van zelfstandigheid. Daarover mag het gesprek nu worden gestart. De meeste andere thema’s uit de verkiezingsprogramma’s zijn overzichtelijk: Rosendael’ 74 wenst onkruidvrije trottoirs, PAK een emissievrije dorpsdeelauto, BGR een nieuwe beweegtuin voor volwassenen.

Rozendaal ligt in een dal. De vroegere Openbare dorpsschool hoort ook bij het kasteel. Beeld Herman Engbers
Rozendaal ligt in een dal. De vroegere Openbare dorpsschool hoort ook bij het kasteel.Beeld Herman Engbers

Het gevoel ‘over de eigen zaakjes te gaan’

In een tijd van opschaling van gemeentebeleid toont Rozendaal de waarde van een overheid dichtbij, zonder bureaucratische sfeer. Jij kent de overheid, de overheid jou. ‘De politiek’ is niet de onbekende ander, maar de band tussen dorpsgenoten. Samen kom je tot gedragen oplossingen bij vraagstukken. De raad doet er liever aan toezicht op het regionaal uitbestede werk, dan aan egoïstisch partijpolitiek gekrakeel. Zo houdt Rozendaal het gevoel ‘over de eigen zaakjes te gaan’, mythe of niet.

Allers van COELO wijst op die emotionele waarde van de gemeente voor burgers en legt een verband met de trend van de gemeentelijke herindelingen. In fusiegemeenten haken kiezers immers af. Allers pleit voor een herindelingspauze, want ‘anders blijft er maar één gemeente over’. “Laten wij vijf jaar nadenken wat we willen met gemeenten en provincies. Visie hierop ontbreekt al zo lang. Gemeenten zijn vaak maar tot op zekere hoogte ergens voor verantwoordelijk.”

Een eenmaal opgeheven gemeente krijg je niet terug, waarschuwt Allers. “Gemeenten die we nog hebben, die moeten we niet zomaar weggooien. Ze staan voor meer waarden. Het gaat ook om de gemeenschap, om het idee dat je als burger invloed kunt uitoefenen op jouw leefomgeving. Dat is heel belangrijk voor je gevoel van welbevinden en essentieel voor je vertrouwen in de overheid. De gemeenten kunnen hieraan bijdragen.”

Rozendaal levert zijn democratische bijdrage 16 maart als deel van de dorpstraditie en identiteit. Als een van de weinige niet-Rozendalers ben ik écht geïnteresseerd in de uitslag.

Natuurlijk gaan Van der Aa en Poel ook naar die ene stembus. “Je stemt hier op bekenden”, zegt Poel. Van der Aa: “Woonde ik in Arnhem, dan zouden de verkiezingen er zomaar tussendoor kunnen glippen. Maar hier is politiek zó dichtbij dat ik natuurlijk kom stemmen.”

Quirijn Visscher (Emmeloord, 1976) is zelfstandig journalist voor Trouw, de Gelderlander en de Kampioen. Hij schrijft over auto’s, mobiliteit en de gemeentepolitiek in Rozendaal, Gld.

Is uw gemeente dichtbij? Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden.

Lees ook:

Jan, Peter en Henk domineren nu nog de lokale politiek, maar de nieuwe generatie brengt meer diversiteit

Opnieuw is de overgrote meerderheid van de kandidaten voor de gemeenteraden man. De verharde politieke cultuur helpt niet. Maar in de jongere generatie lijkt wat te veranderen.

Hoe krijgt de gemeente het vertrouwen van de kiezer terug? ‘De inwoner dienen moet belangrijker zijn dan partijpolitiek’

Aan de vooravond van de gemeenteraadsverkiezingen is het vertrouwen in de lokale politiek laag. Kunnen gemeenteraadsleden, wethouders en burgemeesters iets doen om dat te verbeteren?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden