ReportageGemeenteraadsverkiezingen

In Krimpenerwaard trekt de onenigheid over natuur en landbouw een zware wissel op de harmonie

Boer Gert Hogendoorn en zijn vrouw. De grond van hun boerderij wordt onteigend om plaats te maken voor een natuurgebied. Beeld Werry Crone
Boer Gert Hogendoorn en zijn vrouw. De grond van hun boerderij wordt onteigend om plaats te maken voor een natuurgebied.Beeld Werry Crone

De gemeente Krimpenerwaard worstelt met de ontwikkeling van de natuur en het uitkopen van boeren. Het is een belangrijk onderwerp bij de komende gemeenteraadsverkiezingen. ‘Het vertrouwen tussen een deel van de boeren en de overheid kreeg een knauw’, zegt de wethouder.

Jelle Brandsma

Gert Hogendoorn (61) staat achter zijn stal in het Zuid-Hollandse Gouderak en kijkt uit over zijn land. Hij wijst naar een paaltje dat aangeeft waar straks een sloot gegraven gaat worden als zijn grond is overgedragen aan de gemeente en de provincie. “Ik word onder druk gezet om mijn grond te verkopen”, zegt hij.

De provincie Zuid-Holland, het Hoogheemraadschap en de gemeente ontwikkelen nieuwe natuur in de Krimpenerwaard. Boeren kregen de afgelopen jaren de keuze om zelf het grasland met meer kruiden te bewerken, of om hun land te verkopen aan de overheid. De grondeigenaren waarmee geen overeenstemming werd bereikt, zoals Hogendoorn, zitten nu in een onteigeningsprocedure.

Als Hogendoorn aan de verder lege keukentafel gaat zitten, ligt daar al een dossiermap klaar. “Meer natuur, daar ben ik niet voor geschapen. Er groeien lange droge stelen op je land. Als je die aan de koeien geeft, komt er geen melk. Een boer wil groen gras voor de koeien.” Dus zit er niks anders op dan verkopen. “Maar ja, we zijn het niet eens over de prijs.”

Uit onderzoek van Kieskompas bleek vorige week dat burgers in het oostelijk deel van Zuid-Holland vergeleken met andere regio’s behoorlijk veel vertrouwen hebben in het werk van de overheid. Maar de onenigheid over natuur en landbouw trekt een zware wissel op de harmonie in de gemeente.

De Krimpenerwaard is een gemeente in het veen, met rijen knotwilgen langs smalle wegen. Links en rechts staan boerderijen afgewisseld met gewone woonhuizen en daarachter smalle percelen grasland, gescheiden door sloten.

Waterkwaliteit omhoog, stikstofuitstoot omlaag

Het plan om natuur te ontwikkelen in de Krimpenerwaard bestaat al decennia. In de loop van de jaren werd zo nu en dan al een stuk grond aangekocht door de provincie Zuid-Holland. Pas de laatste acht jaar werd er langzaam vooruitgang geboekt. Het natuurgebied Veenweiden Krimpenerwaard met 2250 hectare grond is onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN), een reeks nieuwe natuurgebieden. De meeste van deze gebieden in Nederland zijn gecreëerd in regio’s waar al een natuurlijk karakter aanwezig was. Daar is de natuur verder hersteld. Veenweiden Krimpenerwaard is een van de weinige voorbeelden uit het NNN van natuur dat in agrarisch gebied wordt ontwikkeld. Daardoor komt de spanning tussen natuur en landbouw sterker tot uitdrukking.

Het beheer van het natuurgebied is in handen van het Zuid-Hollands Landschap en een lokaal ‘beheercollectief’ waarin de agrarische sector en natuurorganisaties samenwerken. In de Krimpenerwaard heerst de gedachte dat deze werkwijze als voorbeeld kan dienen voor andere delen van Nederland waar de kwaliteit van het water omhoog moet en de stikstofuitstoot omlaag.

Veenweiden Krimpenerwaard is voornamelijk een provinciaal project, maar bij de uitvoering trekt de gemeente de kar. “De provincie staat toch ver van de burger”, vertelt wethouder Jan Vente (ChristenUnie). “De gemeente was al betrokken vanwege de wijziging van het bestemmingsplan. De uitvoering trekt een zware wissel op de Krimpenerwaard die in 2014 is ontstaan uit een fusie van vijf gemeenten. Je bent wel het gezicht van het project, maar voor de meeste expertise moesten wij steeds bij de provincie aankloppen.”

Gert Hogendoorn: 'Ik word onder druk gezet om mijn grond te verkopen.' Beeld Werry Crone
Gert Hogendoorn: 'Ik word onder druk gezet om mijn grond te verkopen.'Beeld Werry Crone

Al vanaf de jaren negentig kocht de provincie grond aan voor Veenweiden Krimpenerwaard. In het gebied was nooit een ruilverkaveling waardoor er veel kleine stukjes land in handen zijn van diverse boerenbedrijven en particulieren. In de loop der jaren zijn honderden eigenaren uitgekocht - zowel boeren als andere eigenaren met kleine stukjes land, zegt Vente. Op dit moment is 80 procent van de grond in handen van de provincie. Circa 15 procent is eigendom van 24 eigenaren (10 boeren en 14 particulieren) die zelf de grond extensief gaan gebruiken en zo nieuwe natuur willen creëren. De resterende 5 procent wil de provincie via onteigening verwerven. Daarbij zijn vier boeren en drie particuliere eigenaren betrokken.

Onderhandelen over geld

Dat er met zeven eigenaren nog geen overeenstemming is bereikt, is voor wethouder Vente geen verrassing. “Het zijn er maar weinig als je weet met hoeveel mensen wél overeenstemming is bereikt. Overigens: met drie van de zeven eigenaren zijn gesprekken in een vergevorderd stadium. Bij dit soort onderhandelingen raken de verhoudingen soms vertroebeld. Het gaat over geld, er zijn soms andere verwachtingen en je wordt het niet altijd eens. Boeren moeten beslissen over het prachtige plekje waar ze al jaren hun leven leiden. Dat is emotioneel.”

Boer Gert Hogendoorn heeft met zijn vrouw 28 hectare land en 60 melkkoeien die door een robot worden gemolken. Naast veehouder is hij ook loonwerker. Met een trekker en een kiepwagen verplaatst hij grond voor bijvoorbeeld bouwbedrijven.

Hij wil 3 miljoen euro voor 25 hectare land (“de gebouwen willen ze niet hebben”) en het bod is 1,7 miljoen, zegt hij. “Ze betalen maar de helft van de waarde. In 2008 kreeg ik al een bod van 1,6 miljoen euro van de provincie. Ik hoorde nooit meer van ze.”

In de zomer viel bij Hogendoorn de brief op de mat: onteigening. “De rechter bepaalt nu wat mijn bedrijf waard is. Het ligt er puik bij. Ik heb er recht op om volledig schadeloos gesteld te worden. Met het geld dat ik krijg, moet ik op een andere plek opnieuw kunnen beginnen. Of ik dat doe, weet ik nog niet. Dat hangt helemaal af van de uitkomst. Maar dat doet er ook niet toe. Het gaat nu om schadeloosstelling.”

Kunstmest maakt plaats voor bijzondere planten

Een paar kilometer verderop, in Stolwijk, is de stemming heel anders. Daar is de boerderij met winkel en theeschenkerij De Beijersche Schuur van Yfke (55) en dochter Marinda (30) Boer. Op het krijtbord bij de ingang van de winkel staat dat er biest, karnemelk, schapenkaas en zelfgemaakte kaas te koop is. Zij hebben met echtgenoot en een andere dochter een melkveebedrijf met 50 koeien en 25 hectare.

Er zijn toekomstplannen. Omdat zij met de provincie en de gemeente afspraken maakten over natuurbeheer, huren zij nu ook een boerderij met 75 hectare een paar kilometer verderop. Zo groeide de onderneming naar 100 hectare. Dochter Marinda gaat daar wonen en er wordt nagedacht over extra activiteiten, zoals het houden van vleesvee.

Kunstmest gebruikte de familie Boer al nauwelijks, en dat is nu helemaal afgelopen. Op een deel van het land kunnen de koeien lopen en daar mag ook ruige mest (met veel stro) worden verspreid. Een ander deel van het land mag niet worden bemest waardoor de bodem schraal wordt en er bijzondere planten kunnen gaan groeien. Op de schrale grond kan wel gemaaid worden. Yfke Boer vindt het prima. Haar koeien zijn grof hooi wel gewend. “Wij zitten niet te wachten op spinaziegras.”

Het is wennen aan de beperkingen, zegt Marinda Boer. “Je kunt niet meer drie of vier keer per jaar maaien, maar misschien twee keer. Dan is het toch puzzelen om voldoende hooi voor de winter binnen te halen. Maar er wordt wel naar ons geluisterd, hoor. We moeten toch een boterham verdienen. De spanning over de onteigening, daar merken we niet veel van.”

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Wel of geen onteigening?

In de gemeenteraad was de onteigening het afgelopen jaar een hot item. Nadat alle politieke partijen, behalve het CDA, er eerder mee instemden, kregen de raadsleden spijt. Afgelopen najaar waren er ook demonstraties van boeren in de gemeente, uiteraard met spandoeken en trekkers. Dus kreeg in de herfst een motie die opriep om niet meer te onteigenen voor natuur (wel voor de aanleg van wegen of het bouwen van woningen) plotseling de steun van bijna alle partijen. Het zou leiden tot wantrouwen bij de agrariërs. Er ging ook een oproep naar het kabinet waarin staat dat ‘het machtsmiddel onteigening vermeden dient te worden’.

De linkse partij Pro Krimpenerwaard stemde voor onteigening en was als enige partij tegen de motie om daar in de toekomst vanaf te zien. Die motie is ‘voor de bühne’, staat op de website van de partij. Verder staat er: ‘Dit kan niet los worden gezien van de komende verkiezingen van de gemeenteraad.’

Zo denkt veehouder Gert Hogendoorn er ook over. “Politieke partijen zijn zich aan het indekken. De gemeenteraad heeft niets voor ons gedaan en komt nu met een motie dat onteigening niet meer mag. Boeren hebben natuurlijk niks met Pro Krimpenerwaard, dat is een soort GroenLinks. Maar ze zijn wel consequent.”

“Na een fout komt de lering”, concludeert CDA’er Kees Larooij. Het CDA was altijd al tegen onteigening. “Als onteigening dreigt gaan boeren niet in de meedenkstand zitten, terwijl veel boeren best willen meedenken en praktische ideeën hebben. Je moet de tijd nemen om te praten en ruimte hebben om het plan aan te passen.”

De twee grootste partijen in de raad zien de motie niet per se als een afwijzing van onteigening. “Je moet ernaar streven om niet te onteigenen”, zegt Pascal van der Hek, fractievoorzitter van Vereniging Gemeente Belang Krimpenerwaard. De raadsverkiezingen spelen geen rol, zegt Pascal Zuijderwijk, fractievoorzitter van de VVD. “De provincie is met de plannen voor een natuurgebied gekomen. Wij hebben de procedure daarvoor goedgekeurd. Maar je weet van tevoren niet met hoeveel boeren en andere eigenaren geen overeenstemming wordt bereikt. Of onteigening nodig is, moet je per geval afwegen.”

Lang proces

“Het vertrouwen tussen de overheid en een deel van de boeren heeft een flinke knauw gekregen”, meent wethouder Vente. “Het hele proces heeft ook te lang geduurd, een paar keer is het plan gewijzigd en een paar de burger kreeg ook te maken met andere mensen. Dat veroorzaakt extra onzekerheid.”

Al in 2014, toen de plannen nog niet eens concreet waren, lag de dreiging van onteigening bij de boeren op tafel, zegt hij. “Dat heeft voor- en nadelen. Het voelt misschien dreigend voor sommige boeren, maar het biedt ook duidelijkheid. Er is met alle boeren heel lang en vaak gesproken. Er is alles aan gedaan om er samen uit te komen. Wij willen blijven praten, maar op een gegeven moment is de kans voorbij.”

Onteigening is als uiterste middel nodig, vindt Vente. “Het kan ook anders. Dan begin je met een gebied van 4000 hectare en vraag je boeren wie vrijwillig wil verkopen en dan krijg je 2000 hectare, maar die stukken land liggen niet aaneengesloten. In kleinere geïsoleerde gebieden kunnen planten en dieren uitsterven. Dat voorkom je met een grotere aaneengesloten oppervlakte. Dan krijg je de hoogwaardige natuur die we nodig hebben.”

Trouw trekt het land in

In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen onderzoekt Trouw wat kiezers verwachten van hun lokale bestuur. Kunnen de gemeenteraden zich onttrekken aan het dalende vertrouwen in de overheid? En op welke terreinen denken kiezers dat de gemeenten het meest voor hen kunnen betekenen? Verspreid door Nederland tekenen we verhalen op over goede en minder goede ervaringen, over dilemma’s en oplossingen, over de vragen die leven en de antwoorden die lokale bestuurders bieden. Vandaag: hoe gaat de gemeente om met het uitkopen van boeren?

Lees ook:

Hoe krijgt de gemeente het vertrouwen van de kiezer terug? ‘De inwoner dienen moet belangrijker zijn dan partijpolitiek’

Aan de vooravond van de gemeenteraadsverkiezingen is het vertrouwen in de lokale politiek laag. Kunnen gemeenteraadsleden, wethouders en burgemeesters iets doen om dat te verbeteren?

Met deze proef kunnen boeren ook geld verdienen aan CO2-reductie

Klimaatmaatregelen kunnen boeren geld opleveren. Bij wijze van experiment worden ze beloond voor hun inspanningen om het milieu te ontzien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden