ReportageAardbevingsschade

In Groningen verwachten ze inmiddels niks meer van de overheid. ‘We krijgen spiegeltjes en kraaltjes’

Femke Braamhorst Beeld Reyer Boxem
Femke BraamhorstBeeld Reyer Boxem

Het was dit jaar relatief stil rond de slachtoffers van de aardbevingsschade in Groningen. Toch beefde de bodem zesenzestig keer in de eerste elf maanden van 2020. Drie gedupeerden vertellen over hun rampspoed.

Maar de gaswinning is toch gestopt?”, krijgen veel Groningers te horen van vrienden en familie in de rest van het land. “Dan is het toch klaar en opgelost?” Nee dus. De klok en de klepel. Steeds weer uitleggen. Steeds weer dat onbegrip.

Onderzoekers Tom Postmes en Katherine Stroebe startten in 2016 met het langlopende onderzoek Gronings Perspectief, dat het veiligheidsgevoel, de gezondheid en het toekomstperspectief van de Groningers onder de loep neemt. Vier keer per jaar brengen ze een tussenrapportage.

Gezondheidsproblemen

De resultaten liegen er niet om: veel Groningers kampen met gezondheidsproblemen. Die komen deels door de bevingen zelf, maar ook de onduidelijkheid en onzekerheid spelen een grote rol. Uit de laatste tussenrapportage blijkt dat ook bij professionals niets van een leien dakje gaat. Zij zien door de bomen van steeds veranderende regels en oprukkende instituten het bevingsbos niet altijd meer even helder.

Het afgelopen jaar veranderde de sfeer, het werd grimmiger. Waar de Groningers een jaar of drie geleden nog vooral strijdbaar en boos waren, lijken de gemoederen nu moegestreden, verschoven van schreeuwend naar stil. Aanvragen voor interviews worden geregeld beantwoord met zinnen als: “Ik wil je best helpen, maar alleen als je opschrijft dat X en Y en Z.” Gedupeerden bieden dikke pakken papier aan, vragen in steeds dwingendere mails alsjeblieft eens in hun dossier te duiken. Strepen, als ze hun interview nog even nalezen op feitelijke onjuistheden, de heftigste en meest dreigende uitspraken door die ze wél deden tijdens het gesprek. “Want voor je het weet heb je misverstanden en ben ik een aardbevingswappie.”

De afstand tussen Groningen en Den Haag is groter dan ooit. Drie portretten van aardbevingsslachtoffers.

Femke Braamhorst, Den Horn

Ze woonden in Amsterdam, maar in de weekenden trokken Femke Braamhorst, haar man en de tweelingzonen vaak naar de heide om te wandelen, om de drukte van de stad te ontvluchten. Tot ze besloten dat ze dat gevoel altíjd wilden.

Ze vonden een huis uit 1904 in Den Horn. Knapten het op, helemaal in de oude stijl. Investeerden daar 130.000 euro in. Hier wilden ze oud worden, zo moest het zijn. Dit uitzicht, die rust.

Maar ja. We zullen wel iets verkeerd hebben gedaan, dachten ze nog, bij de eerste scheuren, een jaar na de beving bij Huizinge, wellicht iets te lomp gestuukt? “Totdat iemand ons erop wees dat het bevingsschade was. Ik voelde me echt die domme Amsterdammer die geen idee heeft, heel cliché. Maar wat bleek? Zelfs mensen in Loppersum wisten niet hoe erg dit was.”

Het ergste moest toen nog komen. “Toen we in 2018 terugkwamen van vakantie, kregen we de voordeur niet meer open. De hele muur hing schuin omdat de fundering was gebroken. Ik heb twee weken in bed liggen huilen. De angst, de geldzorgen. Wij zijn allebei zzp’er, dit huis is ons pensioen.”

Na die twee weken besloot ze: hier laat ik me niet door kisten. Het grote uitzoeken begon. De bomen, het bos, de kluitjes en het riet, de kastjes en de muur. Ze ging, zegt ze gekscherend, bouwkunde en seismologie studeren.

Vijftig van haar gemelde schades werden erkend en vergoed. Nu zit ze in een bezwaarprocedure voor schade aan de fundering. “Volgens de experts zijn de trillingen niet sterk genoeg om de fundering te breken. Op foto’s is te zien hoe de scheuren dwars door de muren lopen, en hoe die doorlopen in de fundering. Dezélfde scheuren dus. En dan zeggen zij letterlijk: alles wat boven het maaiveld zit is bevingsschade, alles eronder is zettingsschade.”

Wespennest

Het afgelopen jaar gaat de boeken in als het jaar waarin ook haar laatste restje vertrouwen in de politiek sneuvelde. “En ik ben altijd heel politiek bewust geweest, ik zit zo op mijn vrije dag voor de lol een debat te volgen. Maar als ik nu zou moeten stemmen – ik zou het gewoon écht niet weten. Ook partijen die me altijd wel redelijk leken, hebben bewezen dat ze niet te vertrouwen zijn.

“Ik had geen idee dat ik in zo’n enorm wespennest zou belanden. Elke dag sla ik wéér steil achterover. In een folder beweert het IMG (Instituut Mijnbouwschade Groningen, red.) dat de kans op schade aan de randen van het effectgebied, hou je vast, maar 1 procent is. Ik heb in rapporten van seismologen gelezen dat, hoe verder van het epicentrum, de kans op schade juist groter is, dat heet het opslingereffect. Nou, jíj kunt die rapporten zo vinden, maar de Nam vindt ze niet.”

Och, zegt ze: je moet eens horen wat sommigen te horen krijgen. ‘Het glas is niet goed gezet.’ ‘Het huis is slecht onderhouden.’ De conclusie is steeds dezelfde, namelijk: schade aan de fundering komt niet door de gaswinning. Maar ze verzinnen er steeds andere redenen voor.”

Op 3 januari komt het vonnis op het bezwaar. Maar Braamhorst kent de inhoud al. “Als wij iets vergoed krijgen, zouden we de enigen zijn.”

Jan en Esther Sietsema Beeld Reyer Boxem
Jan en Esther SietsemaBeeld Reyer Boxem

Jan en Esther Sietsema, Bedum

In de schuur van hun boerderij – uit 1867 – zit onder meer hun verpak- en verzendbedrijf. Maar de laatste jaren bezorgt de schuur Jan en Esther Sietsema vooral slapeloze nachten en hoofdpijn. Sinds de beving bij Huizinge in 2012 strijden ze om de erkende en bewezen schade aan hun dak vergoed te krijgen.

Jan: “Ondertussen lijden we economische schade: opdrachtgevers willen hun voorraden hier niet meer opgeslagen hebben, omdat ze niet vertrouwen dat die hier veilig liggen.” Het eerste gevecht was met de Nam, toen volgde het Centrum Veilig Wonen, het CVW, de TCMG (tijdelijke commissie mijnbouwschade Groningen) en nu ligt het dossier bij het IMG. Toen ze er noch met de eerste deskundige, noch met de contra-expert uitkwamen, volgde een gang naar de arbiter. Die wees een derde deskundige aan. Esther: “Maar als je dan vraagt waar die deskundig in is, krijg je geen antwoord.”

Hoe het ook zij, zeggen ze: na de zitting moest die derde deskundige nog naar het gemeentehuis om gegevens op te vragen van de boerderij. “Zo iemand doet dus geen voorwerk en komt hier binnenwandelen, samen met mensen van de Shell, hartstikke gezellig, ouwejongenskrentenbrood. Hoezo onafhankelijk?”

Er komen rapporten op tafel, afkortingen, bedragen. Zwaar teleurgesteld zijn ze, maar nog steeds strijdvaardig. Jan zette eigenhandig een inspecteur van zijn terrein af. De volgende ochtend sloop de vrouw heel stiekempjes langs de boerderij om haar auto op te halen.

De schade aan het dak – een geschoren rieten dak waar golfplaten overheen zijn gelegd – komt door het gewicht, zeggen de deskundigen. Esther: “Maar de constructie is prima – mits de aarde stil is. En daar gaat het mis.” Ja, zeiden de deskundigen toen, maar: de golfplaten zitten vermoedelijk vol asbest, en dat wordt verboden in 2024, dus we vergoeden niets. Jan: “En toen ging die asbestwet niet door, de vlag uit zou je denken, maar vervolgens gooiden ze het weer op levensduur. De platen zijn er in de jaren tachtig op gelegd en zouden maar twintig jaar meegaan. Ergo: nu lag het dáár weer aan.”

Terwijl de boerderij elk jaar geïnspecteerd wordt door mensen van de Monumentenwacht. Het pand is goed onderhouden en de golfplaten zijn nog niet op de helft van hun leven, zeggen die. “Iedereen weet dat, behalve de Nam en de Shell.”

Weet je wat ik zo erg vind, vraagt hij, retorisch? “Net als alle Groninger plattelanders ben ook ik keurig opgevoed. Maar van die opvoeding is helemaal niets meer over. Beleefd zijn, aardig zijn, alles wat me is bijgebracht, het interesseert me helemaal niks meer. Mijn moeder draait zich om in haar graf.”

Ruimhartig vergoeden

Dit is wat er gebeurt, zeggen ze, als je beseft dat je helemaal niets meer van de overheid kunt verwachten. “We leven in een verzorgingsstaat”, zegt Esther. “En daar betalen we voor. We betalen belasting zodat de staat voor ons zorgt. Maar wat krijgen we er als aardbevingsgedupeerden voor terug?”

Als ze zich eens aan de afspraken hielden, zegt Esther. “Iedereen ruimhartig vergoeden. Een bedrag noemen: dit hebben we voor u uitgetrokken. Dan wist je waar je tegen streed. Dan was het duidelijk.”

De Groninger, zegt Jan, is niet snel boos, maar reken maar dat er iets broeit. Het verbaast hem dat er nog niets gebeurd is. Het is, zegt hij, net als bij de toeslagenaffaire: het vertrouwen in de overheid is totaal weg. Het echtpaar ziet uit naar de parlementaire enquête over de gaswinning. “Maar we weten ook: daardoor wordt ons dak niet hersteld.”

Marjan Torie  Beeld Reyer Boxem
Marjan TorieBeeld Reyer Boxem

Marjan Torie, Siddeburen

Marjan Torie uit Siddeburen sliep niet meer van de zorgen. Lag in bed lijstjes te maken: wiens huis zou ze opblazen? “Als we dat bij meerdere mensen tegelijk zouden doen, zou het een terroristische aanslag zijn”, zegt ze. “En dat wordt niet gedekt door de verzekering. Zo ver was ik, dat ik dacht: mooi, dan weten zij ook eens hoe dat voelt.”

Ze maande haar dochter naar een andere slaapkamer te verhuizen, zodat die niet meer recht boven haar zus sliep en bovenop haar kon vallen, mocht het huis instorten. Werden de kinderen thuisgebracht van een feestje, dan wilden ze de laatste zijn, zodat de rest niet zou zien hoe ze woonden. “Wat ziet jullie huis eruit!”, riep een docent uit die de woning zag.

Torie kreeg een burn-out. Zocht hulp, cognitieve therapie en mindfulnesstrainingen. Kreeg zelfs EMDR, een behandelmethode voor mensen die kampen met trauma’s. “Dat was om te leren omgaan met een nare ontmoeting die ik had met een buitengewoon onbeschofte CVW-medewerker (Centrum voor Veilig Wonen, red.). Al die therapie heeft geholpen om een klein beetje meer los te laten.” In elke muur van het huis zitten scheuren, vertelt ze. “Aan de buitenkant zijn er echt stukken muur uit het verband, die staan scheef. In de voorgevel zit een breuk. Die gevel kan er uit vallen bij een grote beving. Is het nog veilig? Af en toe kwam er een deskundige langs, maar niemand noemt de situatie ‘acuut onveilig’.”

Nu zit ze midden in de bestuurlijke spaghetti, een hersteltraject bij het IMG en een versterkingstraject bij de NCG. “In april 2019 heeft het IMG de schade opgenomen, een rapportage gemaakt waartegen we een zienswijze hebben ingediend. Het IMG liet een tweede deskundige, die het huis nog nooit gezien had, een herbeoordeling doen. En toen werd de schadevergoeding nog lager. Nu loopt de bezwaarprocedure.”

Spiegeltjes en kraaltjes

De overheid vertrouwt haar burgers niet, zegt ze. “Kijk naar de toeslagenaffaire. Als er fraude wordt gepleegd door de aanbieders van opvang worden de gebruikers gepakt, als fraudeurs weggezet.”

Maar dit jaar kwam er toch anderhalf miljard extra voor de versterking, voor perspectief? Minister Ollongren toog hoogstpersoonlijk noordwaarts om het nieuwe akkoord toe te lichten op het provinciehuis van Groningen.

“Spiegeltjes en kraaltjes”, zegt Torie. “Dat is hoe de Groningers dat ervaren. Bestuurders die mooie sier maken: kijk eens hoe goed we het regelen!, en ondertussen niet naar de bewoners luisteren.”

Och, breek haar de bek niet open. Over schade aan funderingen die niet wordt meegenomen. Over protocollen die eenzijdig worden gewijzigd. Over verweren die aan de kant worden geschoven.

Gelukkig, zegt ze, hebben zij een goede rechtsbijstandsverzekering en een goede advocaat, die omviel van verbazing. Ze zijn daarmee, benadrukt ze, een uitzondering. Groningers hebben óf geen rechtsbijstandsverzekering óf kunnen deze niet meer afsluiten. “Veel Groningers stootten eerder al hun neus aan advocaten die hulp beloofden, niets bereikten, maar wel een rekening stuurden.”

Ze kreeg mensen op bezoek die de parlementaire enquête voorbereiden. Ze verscheurde een Groninger koek en plakte de stukken weer aan elkaar met boter. Grimlachen, boeren met kiespijn. “Ik denk dat ze zich schaamden. Maar ze smikkelden de koek wel lekker op voor ze weer teruggingen naar Den Haag.”

Lees ook: Nog eens 1,5 miljard extra voor versterking Groninger bevingsgebied

Het Rijk trekt anderhalf miljard euro uit voor het Groninger aardbevingsgebied. Dit geld komt boven op de 1,15 miljard die het in 2018 beschikbaar stelde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden