In de commandopost, Grou. Beeld Sjaak Verboom
In de commandopost, Grou.Beeld Sjaak Verboom

ReportageOpen dagen

In deze Friese commandobunker is de Koude Oorlog nog tastbaar

De Cubacrisis is precies 60 jaar geleden. Om bij deze piek van de Koude Oorlog stil te staan, worden zaterdag en zondag verschillende Koude Oorlog-evenementen georganiseerd. De ondergrondse commandobunker in Grou is bijvoorbeeld open voor publiek.

Jos Smit

Wie de commandobunker onder Grou binnenstapt, waant zich terug in de jaren zestig. Bruine stoelen staan aan houten bureaus. In de kantine rusten aluminium kannen achter de bar. En op elke tafel staat een asbak, pakjes sigaretten ernaast. De inrichting is bijna volledig authentiek, het voelt alsof alle werknemers een halfuur geleden zijn opgestaan om een luchtje te scheppen.

Roelof van Gelderen, locatiemanager van het museum, leidt graag mensen rond in de bunker, die tijdens Koude Oorlog werd gebruikt als commandocentrum. In het geval van nood zouden vanuit deze locatie de burgemeester van Leeuwarden, de commissaris van de koningin, de commandanten van de brandweer en politie en de Bescherming Bevolking (BB) alles in goede banen leiden. Bij een aanval of een ramp bepaalden zij welke hulp geboden moest worden, en waar middelen het best konden worden ingezet.

Weekend van de Koude Oorlog

Dit jaar is het precies zestig jaar geleden dat de Cubacrisis de mensheid op de rand van een kernoorlog bracht. Om hier bij stil te staan organiseren in het weekend van 22 en 23 oktober allerlei musea tentoonstellingen en activiteiten. Ook locaties die normaal niet open zijn voor het publiek, zoals luchtwachttorens langs de kust, openen hun deuren. Het weekend wordt georganiseerd door de Stichting Cultureel Erfgoed Koude Oorlog.

Ook de commandopost in Grou doet mee. Sinds 2014 is de bunker als museum te bezoeken. Bezoekers die aankomen zien in eerste instantie een klein bouwwerk, het lijkt op een elektriciteitsgebouwtje. Dat is geen toeval, maar een ontwerpkeuze. Het zou Russische soldaten moeten verwarren, als die ooit tot in Friesland zouden doordringen. Het ondergrondse stelsel beslaat 1100 vierkante meter en bood onderdak aan maximaal 150 mensen. De maximale capaciteit is nooit benut, zelfs niet bij grote trainingen.

Invasie van Oekraïne

Sinds de oorlog in Oekraïne ziet Van Gelderen een grote toename van interesse in het complex. Mensen komen om met eigen ogen te zien wat voor maatregelen toen werden getroffen. Hij begrijpt de interesse wel. “Het is alweer zestig jaar geleden dat de Koude Oorlog zijn hoogtepunt bereikte met de Cubacrisis, maar met de oorlog in Oekraïne zijn de kwesties van toen ineens weer zeer actueel. Je ziet nu hoe snel dingen kunnen ontsporen.”

Van Gelderen vindt het belangrijk om kennis van toen over te dragen. “Ik wil graag bijdragen aan bewustwording, vooral onder de jeugd. Vrede is namelijk niet vanzelfsprekend en vrijheid is niet vrijblijvend. Daar moet eigenlijk elke dag voor worden geknokt,” licht hij zijn persoonlijke visie toe.

null Beeld Thijs van Dalen
Beeld Thijs van Dalen

Minder goed voorbereid

De locatiemanager zegt dat Nederland nu minder goed is voorbereid op rampen dan tijdens de Koude Oorlog. Hij kijkt om zich heen. De bunker is uniek voor Nederland, nergens anders zaten de burgemeester, commissaris en de commandanten van de brandweer, politie en BB bij elkaar in één gebouw. Vanaf de opening van het centrum in 1967 tot de sluiting in ’86 is het vier keer daadwerkelijk gebruikt: bij twee Elfstedentochten, bij een van de Molukse treinkapingen en bij een grote sneeuwstorm in 1979.

“Er is sindsdien gigantisch bezuinigd op Defensie. De BB is in 1986 helemaal opgegeven,” zegt Van Gelderen. De Bescherming Bevolking was een organisatie voor civiele bescherming. Het had een kern van ambtenaren en bestond verder uit vrijwilligers en dienstplichtigen. Zij konden worden ingezet om de overheid te ondersteunen in het geval van oorlog of bij grote rampen.

Roelof van Gelderen leidt mensen rond in de bunker. “Mensen vragen weleens of ze hier terecht kunnen als Nederland wordt aangevallen.” Beeld Sjaak Verboom
Roelof van Gelderen leidt mensen rond in de bunker. “Mensen vragen weleens of ze hier terecht kunnen als Nederland wordt aangevallen.”Beeld Sjaak Verboom

Moderne rampen

Ook vandaag de dag zou zo’n organisatie nuttig zijn, stelt Van Gelderen. De dienst had een afdeling van verpleegkundigen en ambulances. “Die diensten hadden we tijdens de coronapandemie goed kunnen gebruiken. Toen we hier het museum aan het inrichten waren hebben we nog een hele lading mondkapjes gevonden. In de jaren ’60 en ’70 was de bevolking sowieso veel beter voorbereid op calamiteiten dan nu. De meeste mensen hadden bijvoorbeeld een noodpakket voedsel in huis.”

Aankloppen bij de bunker is er niet meer bij. “Mensen vragen bij een rondleiding wel eens of ze hier terecht kunnen als Nederland wordt aangevallen,” merkt Van Gelderen grinnikend op. Hij legt uit dat de bunker niet ontworpen is om een directe inslag te kunnen weerstaan. “Als er echt een aanval op Nederland zou plaatsvinden zit je hier veiliger dan thuis, maar eigenlijk is het complex compleet gedateerd.”

De commandobunker in Grou oogt met opzet als een elektriciteitsinstallatie van weinig belang. Dat is geen toeval: dit ontwerp is destijds gekozen om Russische soldaten op het verkeerde been te zetten.  Beeld Sjaak Verboom
De commandobunker in Grou oogt met opzet als een elektriciteitsinstallatie van weinig belang. Dat is geen toeval: dit ontwerp is destijds gekozen om Russische soldaten op het verkeerde been te zetten.Beeld Sjaak Verboom

‘Ik schat dat ik 10 tot 12 kilometer kabel heb gelegd’

Do Jongma (86) werkte in 1965 voor de PTT, als telecommonteur. Samen met vier collega's moet hij ook alle interne bekabeling aanleggen in het commandocentrum van Grou. De groep van vijf mannen was vier maanden bezig. Jongma: “Ik schat dat we 10 tot 12 kilometer kabel hebben gelegd”.

Toen het complex sloot kreeg Jongma de opdracht om alles weer af te sluiten. Het zou een helse klus zijn geweest om handmatig elke kabel los te koppelen. “Toen heb ik dus de zaag erin gezet en alle kabels doorgesneden”, vertelt Jongma.

In 2014 volgde Jongma een rondleiding in het museum. Toen bleek wie hij is wordt hem gevraagd om vrijwilliger te worden. Sindsdien heeft hij handmatig alle kabels hersteld die hij eerst heeft aangelegd en daarna weer heeft doorgezaagd. Ondanks zijn gevorderde leeftijd is hij niet van plan te stoppen. “Ik ga door tot het niet meer kan”, aldus Jongma.

Lees ook:

Biden waarschuwt voor ‘armageddon’: de nucleaire dreiging is nu net zo groot als bij de Cubacrisis

President Biden stelt dat het ‘armageddon’ nu net zo dichtbij is als tijdens de Cubacrisis. Maar er zijn ook belangrijke verschillen met het hoogtepunt van de Koude Oorlog.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden