Verpleegkundige Anja Stigter met haar vriend Gerwin Schinkel in de Bethlehemkerk in Woerden. Corona dwong Stigter haar standpunt over vaccinatie opnieuw te overwegen.

Vaccinatie

In de biblebelt groeit de bereidheid om het coronavaccin toch wel te nemen

Verpleegkundige Anja Stigter met haar vriend Gerwin Schinkel in de Bethlehemkerk in Woerden. Corona dwong Stigter haar standpunt over vaccinatie opnieuw te overwegen.Beeld Werry Crone

Nergens is de bereidheid om een vaccin te nemen zo laag als in de Nederlandse biblebelt. Toch verschuift er langzaam iets in de gelovige gemeenschap.

Als dominee Peter Mulder in witte blouse en zwarte das de deur van zijn Benthuizense woning opendoet, groet hij met een zwaai. “Een hand geven, dat doen we nog niet, hè.” Op de deurmat ligt het Reformatorisch Dagblad, dat kopt dat het aantal besmettingen in Nederland daalt. Mulder glimlacht met zijn ogen. “Dat is toch goed nieuws.” Achter hem rinkelt de houten klok vier uur.

Pas kort woont de 71-jarige dominee in Benthuizen, vertelt hij, terwijl hij een kopje koffie op een schoteltje met koekje serveert. Het dorpje met zo’n 3500 inwoners naast Zoetermeer ligt in het randstedelijke deel van de Biblebelt. Bij de Tweede Kamerverkiezingen werd de SGP hier de grootste, ook Kees van der Staaij is inwoner van het dorp. Op loopafstand van Mulders huis staan vier kerken: twee van de PKN, een van de Gereformeerde Gemeenten en een van de Oud-Gereformeerde Gemeenten.

Mulder diende in de loop van de jaren verschillende Gereformeerde Gemeenten door het hele land, maar sinds de coronacrisis is vaccinatie een belangrijker onderwerp van gesprek geworden. “Enkele kerkgangers mailen mij met vragen: Hoe moet ik denken over vaccinatie? Soms heeft men meer gerichte vragen. Dan bel ik ze op om het met ze te bespreken.” Op de kansel bespreekt hij het onderwerp niet, maar graag helpt hij zijn kerkgangers als het gaat om met een goed geweten de juiste vaccinatiekeuze te maken. Hij is niet de enige. “Vaccinatie wordt besproken in de kerken, de gezinnen, de dorpen. Meer dan vroeger, ja.” Lachend: “Maar ik ga ook al een paar jaar mee.”

Een taboe is vaccineren allang niet meer

Dat gesprek is nodig, want de vaccinatiebereidheid is laag onder reformatorische christenen. 53 procent van de refo’s wil zich niet laten vaccineren, stelde het Reformatorisch Dagblad op basis van eigen onderzoek onder zijn lezers afgelopen april. Eind vorig jaar waren negen van de tien coronabrandhaarden in christelijke gemeenten. Vorige maand kondigde het ministerie van volksgezondheid een campagne aan om de laatste vaccintwijfelaars over de streep te trekken, onder wie orthodox-christenen. Door samen te werken met lokale sleutelfiguren, hoopt het ministerie de groep te bereiken. Maar werkt zo’n overheidscampagne ook in reformatorische kringen?

Wat veel mensen niet weten: in veel reformatorische kringen is de campagne al in volle gang, stelt Astrid Bokhorst van de christelijke patiëntenorganisatie NPV. En een taboe, dat is vaccineren binnen deze groep allang niet meer. Sinds het begin van de coronacrisis kreeg de advieslijn van de organisatie honderden belletjes met vragen over de vaccins. De informatiebrochure van de organisatie is ruim tienduizend keer gedownload. Webinars van de christelijke vakorganisatie RMU werden tienduizenden keren bekeken. De pandemie maakte het vaccinvraagstuk opnieuw urgent in reformatorische kringen, denkt Bokhorst. “Het zet een groep christenen aan het denken die eerst dacht: van mij hoeft het niet zo nodig.”

Daarop is een uitzondering: “In de meeste behoudende reformatorische kringen zullen sommige mensen vaccinaties op principiële gronden blijven afwijzen. Uit die groep krijgen wij minder vragen, omdat de pandemie hen minder voor nieuwe vragen stelt.”

Achteloos een paracetamolletje

Ook verpleegkundig specialist in opleiding Anja Stigter (37) overwoog een coronavaccinatie. In haar reformatorische gezin waren vaccinaties niet aan de orde. “Voor de coronacrisis dacht ik weinig na over vaccinaties”, vertelt ze. “Ik was onbedachtzaam wat betreft medicijnen. Maar bij hoofdpijn pakte ik achteloos een paracetamolletje, of een ibuprofen. Pas sinds de coronacrisis denk ik bewuster na over de rol van medijcijnen in mijn leven.”

Haar rol als verpleegkundige én als orthodox-protestant, met wat huivering voor vaccinatie, maakte de keuze extra ingewikkeld. “Als verpleegkundige zie ik veel kwetsbare mensen. Je kunt mondkapjes dragen, voorzorgsmaatregelen nemen, maar mensen kunnen toch ziek worden. Ik ken collega-verpleegkundigen die tijdens de eerste golf, toen er nog geen vaccins beschikbaar waren, patiënten hebben besmet met corona, die vervolgens overleden. Die verpleegkundigen konden daar toen niets aan doen, maar het was afschuwelijk. Dat wilde ik absoluut voorkomen.”

Ook het RD-onderzoek laat zien dat in specifieke gereformeerde kerkgemeenten wel dégelijk een verschuiving zichtbaar is: waar in september 2020 nog 47 procent van het behoudende deel van de PKN zich wilde laten vaccineren, was dit in april 61 procent. Bij de Gereformeerde Gemeenten (GG) steeg dit van 16 naar 35 procent; bij de Christelijke Gereformeerde Kerk van 23 naar 45 procent. En in het christelijke Benthuizen van dominee Mulder liet zelfs 79 procent van de 65-plussers zich vaccineren, meldt een GGD-woordvoerder, hoewel de vaccinatiebereidheid onder reformatorische ouderen hoger ligt dan onder jongeren. Dat komt ook naar voren in het RD-onderzoek. “Voor ouderen is er meer urgentie”, zij kunnen immers ernstig ziek worden”, zegt RIVM-arts Helma Ruijs, die in 2012 promoveerde op vaccinatiebereidheid bij gereformeerden.

Ook Ruijs signaleert een verschuiving in de reformatorische gemeenschap. “Vaccinaties zijn de laatste jaren bespreekbaarder geworden. Buiten coronatijden gaat het vooral om jonge ouders die moeten besluiten of hun kind een vaccin krijgt. Maar nu kunnen ouderen ernstig ziek worden en moeten zij opnieuw de afweging maken over een vaccinatie, maar dan in een pandemie.”

Preventieve geneeskunde

De belangrijkste vraag voor veel reformatorische christenen: neem je met een vaccin het heft té veel in eigen hand, of is de kennis voor een medicijn juist gegeven door God? “Een medicijn is niets zonder de hulp van God”, denkt dominee Erik Agteresch van de Gereformeerde Gemeente uit Werkendam. “Maar ik probeer mijn kerkelijke achterban wel te wijzen op de ontwikkeling in de geneeskunde: de afgelopen honderd jaar is preventieve geneeskunde op zó veel vlakken belangrijk geworden. Zo krijg je bij operaties bloedverdunners, niet omdat iemand al een aandoening heeft, maar om stolsels in bloedvaten te voorkomen.”

Hij kan het weten: nog niet zo heel lang geleden was hij arts, hematoloog om precies ze zijn, en behandelde hij mensen met bloedziekten, zoals leukemie en lymfeklierkanker. Vanuit zijn ervaring als arts sprak hij wél op zijn kansel over vaccineren, in november al, nog ruim voordat een vaccinatie voor de meeste mensen aan de orde was. De meesten waardeerden zijn benadering. “Enkele kerkgangers hadden liever gezien dat ik tegen vaccineren was.” Maar Agteresch pleit niet vóór of tegen vaccinaties, benadrukt hij. “Het gaat mij erom dat mensen vanuit hun geweten een weloverwogen keuze maken. In de preek heb ik sterk benadrukt dat bij ieder persoonlijk een antwoord moet komen op de kernvraag: vertrouw ik op God? Bij de een kan dat met vaccinatie samengaan, bij de ander niet.”

Patiënten schreeuwen van de pijn

Honderd meter van de statige woning van dominee Mulder bezoekt de 17-jarige Esther de apotheek. Esther – grote lach, paardenstaart, glitterrokje en Calvin Klein T-shirt – werkt als schoonmaker in het christelijke verzorgingstehuis in het dorp, waar meerdere keren corona uitbrak. Daar hoorde ze de patiënten schreeuwen van de pijn waaraan ze leden tijdens corona. Ziekte was er iedere dag. “Dan moest je alles met chloor schoonmaken, van top tot teen ingepakt in zo’n wit pak, terwijl de mensen met corona zware pijn hadden”, vertelt ze. “Dat was heftig.”

Ook Esther bespreekt het vaccineren met haar ouders, haar collega’s, haar schoolvriendinnen. Via sociale media krijgt ze het ‘wereldse’ vaccinatiedebat van dichtbij mee. Maar of ze zelf een prik wil, dat weet ze nog niet zo goed. “Het is zo dubbel. Aan de ene kant zegt de Bijbel: wie ziek is, heeft het medicijn het meeste nodig. Maar tegelijkertijd: als je geopereerd bent krijg je ook allemaal onbekende stofjes ingespoten, met als bedoeling te voorkomen dat het mis gaat. Is het dan terecht om een prik te nemen? Bovendien twijfel ik: wat doet het vaccin over tien jaar? Daar is nog zo weinig over bekend.”

Is het geoorloofd een gezond mens ziek te maken

Bij jongeren spelen strikt religieuze motieven een kleinere rol dan bij ouderen, denkt Helma Ruijs. “Zij vragen zich eerder af: is zo’n vaccin wel nodig voor mij en is het wel veilig? Bij een kleinere groep spelen ook complottheorieën een rol, dat er bijvoorbeeld een chip in een vaccin zou zitten. Die bezwaren zie je ook in niet-religieuze kringen.”

“We zien de broodje-aapverhalen vooral bij jongeren”, zegt ook Bokhorst van de NPV. “Dat proberen wij tegen te gaan, door een brochure en door onze NPV-advieslijn. Een landelijke campagne, zoals de overheid die initieert bij migrantengemeenschappen, vindt Bokhorst een minder goed plan. “Men ziet ons, de NPV, als betrouwbare partner. Tegen de overheid is meer wantrouwen.”

Het zijn niet alleen religieuze motieven die een rol spelen bij de keuze om een vaccin wel of niet te nemen, benadrukt ook August Moens, die aan de Vrije Universiteit dit thema onderzocht. “Het is ook een medisch-ethische kwestie: is het geoorloofd een gezond mens ziek te maken? Je doet iets aan je lichaam, dat is een risico. Daarover denken ook niet-christenen na.”

Daarnaast ziet Moens een cultuurkritisch bezwaar onder bevindelijk gereformeerden. “Er is weerstand tegen het frame van de overheid dat stelt: samen krijgen we corona eronder. Wacht even, denken bevindelijk gereformeerden, dat ligt in Gods hand, en niet in die van Hugo de Jonge.” Ook bij Esther roept die formulering weerstand op. “De overheid zegt: als we ons laten inenten, zijn we ervanaf, dan is het klaar. Maar wij geloven dat maar één iemand dat bepaalt en dat is God. Dat zinnetje is waardoor sommige christenen zeggen: laat maar even zitten.”

Ieder zijn eigen keuze

De belangrijkste conclusie over vaccineren in de reformatorische gemeenschap: het gesprek is aan de gang, denkt Bokhorst. “Ook binnen de NPV hoor ik steeds vaker dat iemand in zijn familie-app heeft gezegd: ik heb een vaccinatie gehad. Dan reageert iemand anders: dat zou ik nu toch niet durven zeggen.” Het is een ander gesprek dan eerst, vermoedt ze. “Vroeger draaiden vaccinaties voornamelijk om kinderen. Wat je met je pasgeboren baby’tje doet, is privé. Maar nu gaat vaccineren iedereen aan.”

De uiteindelijke keuze, die is voor ieder persoonlijk, is het devies. Voor dominee Mulder is het een privézaak, die hij bespreekt met God, maar liever niet deelt. Voor zijn dorpsgenoot Esther is het nog geen besloten zaak, vertelt ze op het pleintje naast haar reformatorische kerk. “Ik wacht het eerst af en maak uiteindelijk samen met mijn ouders een keuze”, vertelt ze.

Verpleegkundig specialist in opleiding Stigter besloot wél een vaccin te nemen. “Ik zie het als een middel dat God ons gegeven heeft. God heeft wetenschappers immers het verstand gegeven een vaccin te ontwikkelen”, legt ze uit. “Natuurlijk kunnen we niet tegen de voorzienigheid van God ingaan, Hij heeft het laatste woord. Maar ook wij mensen hebben een verantwoordelijkheid om voor elkaar te zorgen. God geeft ook dingen, en die mag je gebruiken. En je mag een ander ook geen schade toebrengen: dat zou ik impliciet doen, als ik ongevaccineerd een virus het verpleeg­huis inbreng, terwijl ik wel de keus had om me te laten prikken.”

Die afweging heeft haar visie op vaccins beïnvloed. “Vaccins voor kinderziektes ga ik zelf niet meer nemen. Maar ik hoop binnenkort te trouwen. Mocht het ons gegeven zijn om kinderen te krijgen, dan zullen die ook voor andere ziektes een vaccin krijgen.”

Lees ook:

Een nieuwe fase in de campagne: vaccinatie-twijfelaars bereiken

Nu de meeste zestigplussers zijn geprikt, probeert Volksgezondheid nu ook andere bevolkingsgroepen te bereiken. Imams, dominees en het Nederlands elftal moeten daarbij helpen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden