Rommert Stellingwerf liet de funderingsschade door de lage grondwaterstand (voor de landbouw) op eigen kosten repareren door een funderingskraag rond zijn boerderij te laten aanleggen. De houten palen waren verzakt waardoor het huis scheefzakte en er scheuren in de muren kwamen

Friesland

Huizen verzakt in Friesland: ‘Je kunt cru gezegd beter een aardbeving hebben’

Rommert Stellingwerf liet de funderingsschade door de lage grondwaterstand (voor de landbouw) op eigen kosten repareren door een funderingskraag rond zijn boerderij te laten aanleggen. De houten palen waren verzakt waardoor het huis scheefzakte en er scheuren in de muren kwamenBeeld Sjaak Verboom

In Friesland lopen ruim 5000 woningen in het veenweidegebied gevaar. De houten palen waarop ze rusten rotten weg door lage waterstanden. Gedupeerden roepen overheden op tot financiële steun.

Karin de Mik

Het was de snikhete zomer van 2018. Liesbeth en Rommert Stellingwerf (72) zagen tot hun verbazing steeds meer barsten in de muren van hun woonkamer. “Op het laatst was er zo’n grote dat we naar buiten konden kijken”, vertellen ze. “De scheuren werden steeds breder.” Het stel bewoont sinds tien jaar een oude woonboerderij aan een doodlopend weggetje in het Friese Aldeboarn in het veenweidegebied. Met een prachtig weids uitzicht op de weilanden en een grote boomgaard.

Ze streken hier in 2011 neer uit Reeuwijk, omdat de geboren boerenzoon Rommert na vele omzwervingen over de wereld terug wilde naar it heitelân van zijn Friese ouders. De boerderij uit 1902 was verbouwd in de jaren tachtig en negentig. Tot 2018 was de staat van het gebouw prima.

Daarna ging het mis, onder meer vanwege de droge zomer. Een bouwkundig expert verklaarde dat hun woonboerderij scheef wegzakte, omdat die niet onderheid (ondersteund door heipalen, red.) was. “Ons huis staat op veen en dat bleek het probleem”, licht Stellingwerf toe. “Als het grondwater niet hoog genoeg staat klinkt het veen in.”

Ze wonen op het platteland, tussen de boerenbedrijven. Het waterpeil wordt daar kunstmatig laag gehouden, zodat de boeren met hun tractoren het land op kunnen. Maar voor de 5100 Friese eigenaren van woningen in het veenweidegebied dat een groot deel van de provincie beslaat, zorgt een lage waterstand voor schade aan de funderingen van hun huizen. Althans, dat verband leggen de gedupeerden. Stellingwerf: “Door de lage waterstand oxideert het veen en klinkt dit in. Het gevolg is dat de fundamenten van niet onderheide woningen vaak inzakken. De droge zomer verergerde dit bij ons.”

Kraag van beton

Het voorste deel van hun weggezakte boerderij liet het echtpaar van nieuwe heipalen voorzien. “Er is een kraag van beton omheen gezet. Die betonnen laag rust op palen, die twaalf meter diep gaan en op een stabiele zandlaag rusten.” Kosten: 25.000 euro. Had hij het billijk gevonden als het Wetterskip Fryslân, verantwoordelijk voor de waterpeilen, een deel zou hebben vergoed? “Ja, tuurlijk!”, klinkt het direct. “Ik heb het waterschap gevraagd of het peil niet tien of vijftien centimeter hoger kan. Maar dat was een no go. De weilanden worden dan drassig en dat willen de boeren niet.”

De veenweideproblematiek speelt in heel Nederland in laagveengebied. In Friesland bestaat 40 procent uit veenpolders. Uit recent onderzoek van het Friese waterschap blijkt dat 5100 woningen daar kans lopen op funderingsschade of daar al mee kampen. Woningen dus die op houten palen staan. Die werden tot ongeveer 1970 gebruikt als fundering.

Scheuren in de buitenmuren. Beeld Sjaak Verboom
Scheuren in de buitenmuren.Beeld Sjaak Verboom

Een houten paalfundering kan worden aangetast door schimmels (paalrot), die ontstaan door droogstand. Bij droogte of door lage waterpeilen daalt de bodem door veenoxidatie (het proces waarbij vanwege een lage grondwaterstand het veen wordt blootgesteld aan lucht en hierdoor oxideert, red.). Palen die niet onder water staan en dus droogvallen kunnen wegrotten. Het probleem speelt al ruim veertig jaar in Friesland. Anders dan de schade aan de woningen in het aardbevingsgebied in Groningen, is hier sprake van een sluipend proces, meent het Friese GroenLinks-Statenlid Jochem Knol, die zich in de kwestie verdiepte. “Je kunt cru gezegd beter een aardbeving hebben. Dan zie je in één keer wat de schade is.”

Hij vindt dat waterschappen de risico’s nooit voldoende hebben onderkend. Wel werden er hier en daar ‘hoogwatercircuits’ aangehouden (waar het oorspronkelijke peil gehandhaafd bleef. Dit om te voorkomen dat de huisfunderingen droog kwamen te staan). Maar volgens Knol is nooit goed onderzocht of dit voldoende soelaas bood. “Woningen dreigen onbewoonbaar te worden en bewoners staan voor enorme kosten, maar bestuurders van de waterschappen zijn vooral bang dat ze aansprakelijk worden gesteld voor de schade.” Knol vergelijkt dit met de toeslagenaffaire. “Niet de bewoner, maar het bestuur staat centraal. Terwijl het primair gaat om hoe je gedupeerden schadeloos kunt stellen”, meent het Statenlid.

Bewoners kunnen niets aan het fenomeen doen, maar zijn wettelijk wel verantwoordelijk voor schade aan de funderingen van hun huizen, stelt het Wetterskip Fryslân (waterschap). De hoogwatercircuits werken in sommige gebieden wel degelijk, geeft het waterschap aan. Al bieden zij evenmin garantie. Veen dat wordt ontwaterd zal altijd dalen, is het standpunt.

Funderingstafel

Om oplossingen te zoeken voor de funderingszaak richtte de provincie Fryslân dit jaar een Funderingstafel op. Daar schuiven behalve deskundigen ook huiseigenaren aan. De tafel moet overheden onder meer adviseren over een tegemoetkoming in de schade voor gedupeerden.

Ellen Dekker (48) uit het Friese Spanga is hier lid van. In 2005 verhuisden zij, haar man Pieter (53) en hun twee kinderen vanuit Loosdrecht naar Friesland. Ze bewonen een oude boerderij die idyllisch aan de dijk van het riviertje de Linde ligt, maar die sinds drie jaar vele scheuren vertoont en wegzakt.

Buiten aan de voorgevel zijn al diverse grillige barsten zichtbaar, gedicht met pur. Ook boven de deur naar de opkamer van de pleats (uit 1864) is scheurvorming niet te missen. Zestien jaar geleden wilden ze naar het platteland, voor de ruimte. “Ik ben een boerendochter en mijn man komt van het veen”, vertelt Dekker aan haar keukentafel. Ze werden verliefd op de boerderij, die maar een uurtje rijden is van de Randstad. Een bouwkundig rapport dat ze voor de koop lieten opstellen repte met geen woord over de houten funderingspalen.

En juist die gaven problemen in de droge zomer van 2018. Door de droogte zakte de veenbodem in. Dekker: “We hadden net een nieuwe dakgoot en we zagen dat die scheef hing. Het water stroomde de verkeerde kant op.”

Deuren en ramen gingen klemmen, de schouw in de woonkamer zakte weg. Daar bleef het niet bij. ’s Nachts werden ze opgeschrikt door het piepen en kraken van de houten balken, die gingen bewegen door de inzakkende grond. Daar kwamen al snel scheuren in de net gevoegde buitenmuren bij, die steeds groter werden.

Dekker: “Een buurman van ons, een oude boer, wilde dat zijn koeien uit de sloten konden drinken. Het waterpeil was toen nog hoog. Maar zijn opvolger dempte de sloten, omdat hij een droog land wilde. Er volgde een ruilverkaveling, waarbij de waterpeilen naar beneden gingen.” De fundering van hun boerderij kwam droog te staan en het verzakken werd erger. Twee jaar geleden lieten ze een funderingsonderzoek uitvoeren. De uitslag loog er niet om. “We kregen code rood. We moesten niet raar opkijken als de voorgevel zou wegzakken. Dringend herstel van de fundering was nodig om de boerderij te behouden. Maar dat zou tonnen kosten en die hebben we niet. De enige optie is alles slopen en dan nieuw bouwen.” Het zeurt maar door in hun hoofden. “Elke dag dat de boerderij blijft staan, voel je je rijk.”

‘Wij smeken: doe iets!’

Dekker zou het fair vinden als de provincie en waterschap de helft van de schade aan de verzakte woningen zouden compenseren. “De andere helft zouden ze tegen een lage rente kunnen lenen aan de gedupeerden. De schade aan de huizen wordt alsmaar groter, want de grond blijft doorzakken. Het is net als met de toeslagenaffaire. Je ziet het gebeuren, maar niemand doet iets. Wij smeken: doe iets!” Ze krijgt steun van Jan Dogterom, lid van het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân namens 50Plus. Hij is van mening dat de provincie en Wetterskip Fryslân juridisch aansprakelijk kunnen worden gesteld voor de schade, doordat het waterpeil steeds werd verlaagd. Een schikking is beter dan het aanspannen van rechtszaken, meent hij.

Maar de provincie en het Wetterskip Fryslân vinden dat de oorzaak van de schade niet op hun bordje ligt. Bewoners zijn zelf verantwoordelijk voor de funderingen, onderstreept Jan van Weperen, bestuurslid van het Friese waterschap nog eens. “Wij als waterschap niet.”

Wel geeft hij toe dat er in de afgelopen twintig jaar in een enkel geval sprake was van ‘enige nalatigheid’ van het wetterskip. “We hebben toen het waterpeil in een gebied substantieel naar beneden gebracht en dat zou ons verweten kunnen worden.” Maar Van Weperen wijst erop dat veen altijd inklinkt, tenzij het onder water staat. “Dat is een fenomeen van alle tijden. Veen zakt tussen de acht en tien millimeter per jaar in. Dat is niet te voorkomen.”

Ook wijst hij erop dat funderingen door de tijd heen altijd minder sterk worden. Een ‘rechtlijnig’ verband tussen de verlaging van het waterpeil en de schade aan de funderingen is er niet, stelt hij. Andere factoren spelen namelijk ook een rol, zoals hoe oud en dik de houten palen zijn. “Vanaf de jaren zestig is de waterstand wel naar beneden gebracht, maar ik ken genoeg woningen waarvan de funderingen altijd in het water hebben gestaan, en die ook schade hebben.”

‘Morele verantwoordelijkheid’

Niettemin onderkent hij dat bewoners die kampen met funderingsschade wel ondersteund dienen te worden. Het waterschap heeft de ‘morele verantwoordelijkheid’ om hen te ‘faciliteren en ontzorgen.’ “Ze weten niet waar ze moeten zijn en worden soms van het kastje naar de muur gestuurd. Wij kunnen ze ondersteunen door informatie te geven over hoe ze herstelwerk kunnen laten uitvoeren”, aldus Van Weperen. Ook wijst hij op het Funderingsloket waar gedupeerden advies kunnen krijgen over de mogelijkheden van financiering van schade. Pas in december 2022 volgt er een definitief besluit over hoe de financiering er in de praktijk concreet komt uit te zien. Op eventuele schadevergoedingen wil Van Weperen niet vooruit lopen.

Een werkgroep bestaande uit boeren, burgers en overheden van het veenweidegebied rondom Aldeboarn en natuurgebied De Deelen buigt zich over het funderingsprobleem en zoekt ook oplossingen. “En misschien moeten dat hele drastische zijn”, verklaart Stellingwerf. “Je zou bijvoorbeeld heel rigoureus natuurinclusieve landbouw met een hoger waterpeil kunnen invoeren. Er ontstaat dan een plasdrasgebied en boeren krijgen andere verdienmodellen. Je zou er bijvoorbeeld lisdodde (sigaarvormige waterplanten, red.) kunnen gaan verbouwen. Bouwbedrijven in Friesland doen daarmee al proeven als isolatiemateriaal. Maar de boeren zullen hier, denk ik, niet direct in willen meegaan.” Dit soort plannen ligt inderdaad gevoelig bij de boeren in de omgeving. De impact is groot, daarom pleiten ze voor financiële regelingen.

Van Weperen denkt dat het een hele uitdaging wordt om andere verdienmodellen voor de agrarische sector in deze gebieden te vinden. “Er moet daar wel optimaal geboerd kunnen worden.” Toch zal de melkveehouderij volgens hem met meer oog voor de natuur moeten gaan werken. “We moeten de balans zoeken. Het waterpeil gaat er wel omhoog, maar boeren moeten in het veenweidegebied goed kunnen boeren. Ze kunnen bijvoorbeeld andere gewassen gaan telen, die een hogere opbrengst geven.”

Fonds Duurzaam Funderingsherstel

PvdA-Kamerlid Nijboer diende in oktober een motie in waarin hij minister Ollongren (D66) van binnenlandse zaken vroeg de gedupeerden van de funderingsschade – een probleem dat speelt in alle veenweidegebieden in Nederland – op zo kort mogelijke termijn te helpen. Concreet moet hiervoor de regeling Fonds Duurzaam Funderingsherstel worden verruimd en moet er welwillend worden omgegaan met schadevergoedingen.

Het Fonds is in 2017 opgezet als vangnet voor mensen die zelf geen lening voor herstelwerkzaamheden kunnen krijgen bij een bank. Ollongren zegde toe dat ze wil nagaan of er alternatieven voor het fonds kunnen komen. Hierbij wordt zowel gekeken naar de voorwaarden als een landelijke werking ervan. In dat geval kunnen woningeigenaren uit het hele land een aanvraag indienen, of hun gemeente nu is aangesloten bij de regeling of niet. De provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân traden onlangs toe. Momenteel geldt de regeling niet voor bedrijfspanden en sloop/nieuwbouw van verzakte gebouwen.

Lees ook:

Funderingsproblemen beheersten het leven van Martine. ‘Ik was daar helemaal niet meer gelukkig’

De komende decennia lopen ongeveer een miljoen huizen risico op funderingsproblemen, zoals scheuren en verzakkingen. Intussen zakt de bodem door inklinkende grond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden