ReportageErfgoed

Houtzaagmolen De Otter wiekt al vier eeuwen. ‘We halen één meter boomstam per uur’

Molenaar Roel Gremmer (links) en Maureen Brand Flu (midden) van De Otter, de oudste houtzaagmolen die nog functioneert in Nederland.Beeld Patrick Post

Na een lange strijd kon de oudste houtzaagmolen ter wereld De Otter behouden blijven. Maar de restauratie van het monumentale terrein gaat nog even duren.

De zaagvloer van molen De Otter is een ideale plek om bij het maken van een selfie je nek te breken. Het beweegt onrustig mee met de kracht die de zwiepende wieken uitoefenen op het molenlijf. Hier op vier meter hoogte is geen veiligheidshekje te zien, de ladders zijn steil. Het gaat duidelijk een tijd duren voordat het publiek deze houtzaagmolen mag betreden. Molenaar Roel Gremmer (54) is gewend aan het gewiebel. Hij vijlt een lang zaagblad en stelt met een zettang de tandjes bij.

De Otter uit 1631 is in meerdere opzichten uniek. Het is de oudste windhoutzaagmolen die nog functioneert in Nederland. In de wereld, zegt de trotse directeur Guido Mensink (40) van houthandel G.T. van der Bijl. Bovendien is de plek aan de Amsterdamse Kostverlorenvaart van historisch belang. Hier ontstond het industriële centrum van de stad. De rij van zo’n 35 houtzagerijen werd de motor voor huizenbouw en scheepvaart, die de Gouden Eeuw inluidde en waardoor de Republiek der Verenigde Nederlanden de wereld kon overheersen. De molens hadden dierennamen (Valk, Eenhoorn, Luipaard, Paard) of bijbelse namen als ‘De Zaaier’, ‘Koning Salomo’ en ‘De Vrouw Maria’.

Houtzaagmolen De Otter.Beeld Patrick Post

De Otter is ook uniek omdat er na een grote restauratie in de jaren negentig hard om is gestreden door buurtbewoners, gemeente, vrijwillige molenaars en de voormalige eigenaar. Die wilde de molen verhuizen naar Uitgeest omdat nieuwbouw de windvang zou wegnemen. Uit protest liet hij de De Otter stilstaan en verrotten. Uiteindelijk besliste de rechter dat het monument voor de stad behouden bleef en vorig jaar kocht de firma Van der Bijl het molenterrein. “De molen heeft overleefd omdat er altijd een houthandel op het terrein was”, zegt Mensink. Al in 1816 vestigde Van der Bijl zich hier. “Na twee eeuwen zijn wij weer helemaal terug.”

‘Wij besloten de molen te kraken’

Gremmer raakte in 2014 betrokken door een oproep in de Facebook-groep van molenaars. Een collega vroeg zich af waarom De Otter nooit meer draaide. “Wij besloten de molen te kraken. Eerst moesten we leren hoe een zeldzame paltrokmolen – met overdekte werkruimtes die meedraaien als de molen anders naar de wind wordt gekruid – werkt. Maar op de ene afgesproken kraakdag waaide het te hard, en op de volgende was het windstil.”

Titel Molenpanorama van J. Rieke (1851-1899) uit 1880. De negende molen van links is De Otter.Beeld Stadsarchief Amsterdam/Rieke, J.M.A

Een informatiedag van de gemeente bracht daarna alle partijen bijeen. Op Koningsdag in 2017 kon voor het eerst de vlag in top. “Met een flinke dot reuzel op de as liep De Otter na tien jaar stilstand ontzettend makkelijk. Ik was blij als een enorme kleuter”, vertelt Gremmer, die sindsdien elke dinsdag als vrijwillige molenaar aantreedt. De flats in de buurt beperken het aantal draaiuren maar bij goede wind lukt zelfs het zagen nog: “We halen een meter boomstam per uur, afhankelijk van het hout, het aantal zaagbladen en de windkracht.”

De Zaanstreek als eerste industriegebied dankzij de krukas

Dankzij de toepassing van de krukas in molens kon Nederland een grote voorsprong nemen op economische concurrenten Engeland en Spanje. De Zaanstreek werd eind zestiende eeuw het eerste industriegebied met zevenhonderd molens. Niet lang daarna volgde Amsterdam. De locatie was in 1630 vergund aan een houtzaagmolencompagnie en gekozen om zijn ligging aan de vaart, westelijk van de stad voor optimale wind. De Kostverlorenvaart moest de nieuwe polders afwateren naar het IJ. Rond 1650 had stonden hier vijftig houtzaagmolens, paltrokken en achtkantige bovenkruiers. Rembrandt kwam ze tekenen. Als belasting moesten de molenaars windgeld aan de gemeente betalen.

Een molen kan emoties uitdrukken, zoals vreugde en verdriet. Zo stonden na het overlijden van de geliefde burgemeester Eberhard van der Laan de wieken in de rouwstand, met de Amsterdamse vlag op halfstok. “De Otter is voor de geschiedenis van Amsterdam van onschatbare waarde geweest. Het is belangrijk dat de molen weer onderdeel van de stad wordt”, verklaart Gremmer. Met de Pride Amsterdam in aantocht heeft directeur Mensink vast een regenboogvlag besteld. In april hing een wit T-shirt met roze hart in een wiek, voor de zorgverleners. 

Twee vrouwelijke molenaars

Een ander teken van de vernieuwde Otter is dat er ook twee vrouwelijke molenaars zijn. Maureen Brand Flu (38) is in opleiding: “Ik hou van alle seizoenen buiten zijn, ik ben geen stilzitter. En de techniek is leerzaam”, zegt ze, terwijl ze de molen met een touw stilzet en daarna in een wiek klimt om een zeil vast te binden.

De Otter.Beeld Patrick Post

Samen met Triodos Bank gaat Mensink het terrein verduurzamen en ontwikkelen. De molen moet permanent draaien, er komt een museum en horeca. De knechtenwoning is al hersteld, maar de droogloodsen zien eruit alsof ze willen instorten. “We gaan de dakpannen er afhalen en schoonmaken. Het hout is gedocumenteerd. Het herstel gebeurt deels hier en deels op de Zaanse Schans. Maar het kan pas worden teruggebouwd nadat de gemeente een nieuwe kadewand verankerd heeft in de grond”, zegt Mensink.

Hij weet inmiddels dat het proces om tot een door buurt en gemeente gedragen plan te komen, langer duurt dan de verbouwing zelf. Wanneer kunnen de bezoekers hier eindelijk appeltaart eten? “Ik hoop eind 2021.” En hoe financiert de firma Van der Bijl dit? “Ik ben verslingerd aan dit terrein dat je driehonderd jaar terug in de tijd slingert. Later moet er een financiële balans komen. Dit weekend klapte de riolering. De stront spoot eruit. Dus nu moet ik weer toiletwagens inhuren.”

Lees ook:

Een stukje grachtengordel voor alle Amsterdammers

Amsterdam gaat opgeslagen oude gevelstukken weggeven. Er kwamen na een oproep vierhonderd aanvragen binnen. Maar er klinkt ook protest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden