Honderd verzetsvrouwen voor illegale Trouw krijgen eindelijk een naam

Bijna tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog hebben alsnog honderd verzetsvrouwen die betrokken waren bij de illegale Trouw, een naam gekregen. Dat betekent een belangrijke aanvulling op de geschiedenis van Trouw en het gereformeerde verzet in de oorlog, dat tot nu toe voornamelijk door mannen is gedomineerd.

De honderd verzetsvrouwen zijn uit de anonimiteit gehaald door het oorlogsarchief van de krant, dat bij de Vrije Universiteit (VU) ligt, te bestuderen met het oog op vrouwen. Dit was mogelijk omdat het oorlogsarchief recent met inzet van vrijwilligers beter toegankelijker is gemaakt, door het ontcijferen van handschriften en het aanleggen van een (nog onvolledig) schuilnamenregister.

Het archief, dat 78 mappen beslaat, bestaat met name uit brieven die verzetsmensen aan elkaar schreven. Hierin zijn vrouwen vaker dan mannen anoniem. Ze heten ‘het meisje van’ of ze hebben – net als veel mannen – een schuilnaam die hun identiteit verhult. Door nieuw onderzoek van deze krant, in lokale archieven of door contact met familieleden, zijn hun volledige namen achterhaald.

Tot nu toe waren slechts enkele vrouwennamen bekend bij het grotere publiek. Caroline Schep is daarom blij met de uitkomst. Ze was tot een maand geleden conservator van het HDC | Protestants Erfgoed bij de VU, waar het Trouw-archief ligt. “De geschiedenissen over protestants Nederland, en ook over Trouw, zijn geschreven door mannen en gaan over mannen. Het is mooi dat ondergesneeuwde verzetsstrijdsters nu een podium krijgen.”

De Trouwgroep was in de oorlog één van de grotere illegale organisaties, die naast het maken van een krant die principieel verzet predikte, ook andere illegale activiteiten ontplooide, zoals hulp aan onderduikers. Er zijn enkele honderden namen bekend van Trouw-mensen, maar er is geen zicht op het totale aantal mensen dat betrokken was bij de krant. Het moeten er volgens een ruwe schatting zeker zo’n tweeduizend geweest zijn. Zo’n tweehonderd mensen stierven vanwege hun verzet voor de krant.

Van problemen bij het drukken en verspreiden, tot grapjes, geflirt, arrestaties en fusillades: alles komt in het Trouw-archief voorbij. Daarom is het volgens Schep ‘een goede introductie op het fenomeen verzet’. “Het gaat niet alleen over wat het verzet doet, maar ook over wat verzet met je doet. Wij hebben dat hele serieuze beeld van het verzet, maar verzetsmensen namen dus ook de tijd om elkaar persoonlijke brieven te schrijven. Dat gaf hen het gevoel er niet alleen voor te staan.”

Zoektocht naar namen

Trouw achterhaalde de namen van de honderd vrouwen op verschillende manieren. De reacties van lezers op een oproep in deze krant bleken behulpzaam. Enkele familieverhalen konden aan namen in het archief gekoppeld worden. Ook genealogisch onderzoek via het Centrum Familiegeschiedenis leverde namen op, als het ging om de verloofde of zus van een verzetsman.

Dat streekarchieven veel materiaal online doorzoekbaar hebben gemaakt, bleek daarnaast van onschatbare waarde. Zo digitaliseerde het archief in Leiden onlangs een interview met verzetsvrouw Ula Grobbe, afgenomen door een student in de jaren tachtig. Zij bleek de vrouw achter ‘Lon’ en ‘Ula Dicky’ in het Trouw-archief, genoemd naar haar collega-verspreider Dick Sineck.

Het aantal vrouwen dat nu naam en toenaam heeft, is slechts één derde van het aantal vrouwen in het oorlogsarchief. Velen – van ‘tante Jeanne’ tot ‘Loes Dordt’ – blijven dus nog anoniem, of het is tachtig jaar na dato te onduidelijk wat hun inzet voor Trouw precies was. Van de honderd vrouwen is wel – in meer of mindere mate – bekend wat zij deden voor Trouw.

Het onderzoek van deze krant naar de ‘vrouwen van Trouw’ is daarom nog niet afgelopen. Aan het eind van het project worden alle gevonden namen en biografieën van de vrouwen openbaar gemaakt. Volgens Caroline Schep past het onderzoek in een bredere trend in de huidige geschiedschrijving, waarin meer aandacht is voor de stem van minderheden en ondergesneeuwde groepen.

Lees ook: Waarom zijn verzetsvrouwen zoveel vaker dan de mannen anoniem gebleven?

Het verhaal van het verzet, ook door de Trouwgroep, gaat voor een groot deel over mannen. Waarom bleef de werkelijke inzet van verzetsvrouwen zo onbekend?

Gevangen, mishandeld: het verhaal van verzetsvrouw ‘Loulou’

Loulou Oderkerk zat diep in het verzet, maar haar inzet voor de illegale Trouw bleef onbeschreven. Wie was deze vrouw, wier rug kapot geslagen werd door de hoogste bazen van de Sicherheitsdienst? Trouw vond bijzondere brieven van haar uit de gevangenis.