Onderzoeker Marian van der Klein: ‘Pas in de jaren zeventig kwam er meer ruimte voor homoseksualiteit op de werkvloer’.

InterviewDiscriminatie

Homo’s bij de overheid hadden het zwaar. ‘Nederland is niet altijd een gidsland geweest’

Onderzoeker Marian van der Klein: ‘Pas in de jaren zeventig kwam er meer ruimte voor homoseksualiteit op de werkvloer’.Beeld Jörgen Caris

Iedereen die niet keurig hetero was, had het in het verleden bij de overheid moeilijk. ‘Homoseksuele personeelsleden moesten constant een deel van hun identiteit verborgen houden.’

Petra Vissers

Naar de huidige maatstaven discrimineerde de overheid homo’s en lesbiennes, blijkt uit een vandaag gepubliceerde studie van het Verwey-Jonker Instituut, een wetenschappelijk onderzoeksbureau voor maatschappelijke vraagstukken. “Er heerste in de onderzoeksperiode een enorme afwijzing van alles wat niet de keurige heteronorm was”, zegt hoofdauteur Marian van der Klein.

Wat betekende dat voor homoseksuelen die bij de overheid solliciteerden of werkten?

“We hebben nergens zien staan dat homoseksuelen niet aangenomen mochten worden bij de overheid. Wat je wel ziet, is dat iedereen die voldeed aan de norm een voorsprong had. Getrouwd zijn werd gehonoreerd, in aanbevelingsbrieven werd uitgebreid besproken hoe iemands vrouw en kinderen zich gedroegen. En een al te afwijkende politieke overtuiging kon ook een probleem zijn.

“Als later bleek dat iemand homoseksueel was, werd niet expliciet gezegd dat die een andere functie moest vanwege zijn seksuele voorkeur. Maar er werd in sommige gevallen wel gezocht naar een andere baan.”

Er waren wel homoseksuelen in dienst bij de overheid, maar de ‘emotionele arbeid’ was ongekend, schrijven jullie. Wat betekent dat?

“Emotionele arbeid is een begrip van de socioloog Arlie Hochschild; homoseksuele ambtenaren moesten constant een deel van hun identiteit verborgen houden, nadenken over de keuzes in hun privéleven, en de relatie met hun chef meer dan goed houden. Uit ons onderzoek blijkt dat de relatie met de baas belangrijk was, mocht de seksuele voorkeur toch uitkomen of gesuggereerd worden door anderen. Dat is allemaal onderdeel van emotionele arbeid die homo’s wel moesten verrichten, en hetero’s veel minder. Pas in de jaren zeventig kwam er meer ruimte voor homoseksualiteit op de werkvloer. Nederland is niet altijd een gidsland geweest.”

Marian van der Klein: ‘We hebben een idioom ontwikkeld waarin we over discriminatie kunnen praten. Dat was er vroeger niet.’ Beeld
Marian van der Klein: ‘We hebben een idioom ontwikkeld waarin we over discriminatie kunnen praten. Dat was er vroeger niet.’Beeld

Jullie onderzoeksperiode was 1945 tot 1971. Waarom die jaartallen?

“Daar hebben de opdrachtgevers – de ministeries van binnenlandse zaken en van onderwijs, cultuur en wetenschap – voor gekozen omdat in 1971 het artikel dat seks tussen minder- en meerderjarige homo’s verbood, uit het wetboek van strafrecht verdween. Dat artikel, 248bis, is het enige in de wet dat we hebben kunnen vinden waar het onderscheid tussen homo’s en hetero’s benoemd wordt. Een man van 22 mocht namelijk wel seks hebben met een meisje van 20, maar niet met een jongen van 20.

“Ik heb wel eens gedacht: de tijdsperiode had langer moeten zijn. De wetgeving die discriminatie verbiedt op grond van seksuele voorkeur stamt uit de jaren negentig. Aan de andere kant: vanaf de jaren zeventig verandert er zoveel in het denken over homoseksualiteit, dat had het onderzoek ook weer gecompliceerd.”

Uit het onderzoek blijkt dat homoseksuele vrouwen het over het algemeen iets makkelijker hadden dan homoseksuele mannen. Hoe komt dat?

“Vrouwen bleven meer onder de radar, bijvoorbeeld bij de politie. Zij werden minder vaak staande gehouden of gearresteerd als ze rondhingen bij toiletten of vanwege seks met een minderjarige. Ook was het in die tijd gebruikelijker voor twee ongetrouwde vrouwen om samen te wonen dan voor twee mannen. Daarnaast komen vrouwen in de archieven minder voor omdat er meer mannen voor de overheid werkten.”

Sowieso blijkt hoe grondig de overheid mensen onderzocht voor iemand werd aangenomen.

“Er was sprake van een enorme inlichtingenbureaucratie. Informatie kon, zeker tot 1959, makkelijk opgevraagd en uitgewisseld worden tussen overheidsinstanties. De binnenlandse veiligheidsdienst spande wat dat betreft de kroon. Die kon ook na 1959 werkelijk alles opvragen.

“Voor gemeenten werden de mogelijkheden op den duur wel ingeperkt, maar de traditie van informatie uitwisselen bleef. De politie in Den Haag klaagde daar ook over. Het is natuurlijk enorm veel werk: alles met de hand opzoeken en mondeling of schriftelijk doorgeven.

“Die inlichtingenbureaucratie maakte dat de overheid nog een schepje bovenop de in de maatschappij geldende discriminatie deed. Het was voor homo’s in overheidsdienst veel moeilijker om hun seksuele voorkeur geheim te houden dan voor mensen in het bedrijfsleven.”

Is er een vergelijking te maken met het huidige personeelsbeleid van de overheid?

“Ik zie wel parallellen. In het verleden werden er allerlei vooroordelen geplakt op iemands seksuele voorkeur en dat doen werkgevers nu op basis van achternaam, blijkt uit allerlei grote discriminatieonderzoeken.

“Al weet ik niet of de overheid dat nu in dezelfde mate doet als andere werkgevers. Je zou het hopen van niet. Het verschil met toen is dat Nederlanders inmiddels de wet en een commissie gelijke behandeling aan hun zijde vinden. We hebben een idioom ontwikkeld waarin we over discriminatie kunnen praten. Dat was er vroeger niet.”

Lees ook:

Overheid weerde homoseksuelen

Wie met de ogen van nu kijkt naar het verleden moet concluderen: de gemeente Amsterdam discrimineerde systematisch homo’s en lesbiennes.

Vooral de politie probeerde homo’s uit een baan te weren

Het Amsterdamse archief is eindelijk open. Homoseksuelen werden in de jaren vijftig wel degelijk door de overheid systematisch gediscrimineerd, met in de hoofdrol: de politie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden