Een van de oplichtende stenen van  'Levenslicht'.

InterviewDaan Roosegaarde

Holocaustmonument van Daan Roosegaarde: een lichtgevende steen voor elk nazi-slachtoffer

Een van de oplichtende stenen van 'Levenslicht'.Beeld Studio Roosegaarde

Het nieuwste kunstwerk van Daan Roosegaarde bestaat uit maar liefst 104.000 stenen, die in het donker oplichten. Elke steen symboliseert één Nederlands slachtoffer van de nazi’s. Het Holocaust-monument wordt vandaag in Rotterdam onthuld.

Kunstenaar Daan Roosegaarde werkt veel met licht. Hij kreeg bekendheid met een fietspad dat energiezuinig oplicht in het donker en hij bedacht een dansvloer, die energie opwekt met de beweging van de dansers. Nationaal Comité 4 en 5 mei vroeg hem een tijdelijk licht­monument te ontwerpen ter herinnering aan de Holocaust. Vandaag wordt het onthuld in Rotterdam-Zuid.

Wat dacht u toen u dat telefoontje kreeg voor deze wel heel zware opdracht?

“Ik dacht: woo, dit is een heel hef­tig en bijzonder verzoek. Ik heb geen moment getwijfeld of ik de opdracht moest aannemen. Het is een eer om hiervoor te worden gevraagd. Daarna begon het denkproces. Wat willen we hiermee als Nederland? En wat moet en kan ik daarmee doen als kunstenaar? Wat kan ik toevoegen? Toen ging ik mijn huiswerk doen. Na dit onderzoek ging ik in gesprek met het comité, over wat de leden zich voorstelden. Daar begon het mee, zo’n anderhalf jaar geleden.”

En wat vertelde het comité?

“Het kunstwerk moest niet alleen gaan over terugblikken naar het verleden. Het moest ook toekomst­gericht zijn, en generaties die de ­oorlog niet hebben meegemaakt aan het denken zetten over het belang van vrijheid. En verder moest het niet alleen over de Randstad gaan, maar over het hele land. Immers, over alle provincies verspreid zijn in de Tweede Wereldoorlog Joden, Sinti en Roma weg­gevoerd.”

U bent veertig jaar oud. Was uw eigen achtergrond ook motivatie om deze opdracht aan te nemen?

“Nee, helemaal niet. Ik ben zelf niet Joods, dit gaat niet over mij, maar over de mensen die de Holocaust meemaakten en hun families die er nog bijna elke dag aan worden herinnerd. Ik wist natuurlijk van de Jodenvervolging – vooral vanuit mijn schooltijd. Ik was als puber een keer in Westerbork, ik heb ‘Schindler’s List’ gezien, maar ik ben me er nu pas veel meer in gaan verdiepen. In­lezen, praten met nabestaanden van de Holocaust. Intensieve gesprekken, indrukwekkend. Ik bezocht de Holocaustmonumenten in Berlijn, en natuurlijk dat van Jan Wolkers in Amsterdam – daar zag ik bijvoorbeeld al die steentjes op de glasplaat liggen. Het is een bekende traditie dat Joden stenen op een graf leggen, onder meer om te laten zien dat ze er zijn geweest. Een mooi ritueel, vind ik, met zo’n duidelijke fysieke handeling. Van daaruit kwam ik op het idee van ‘Levenslicht’.”

Wat krijgt het publiek te zien? Wat is Levenslicht?

“Ik wil met Levenslicht de moordmachine van de nazi’s tastbaar maken. Het monument bestaat uit 104.000 stenen, één voor ieder slachtoffer uit Nederland. Die stenen zijn geïmpregneerd met een ­bijzondere inkt. Als je er uv-licht op laat schijnen, lichten ze op.

“Licht betekent voor mij leven. En communicatie. Het levert een taal, om mensen samen te brengen, in dit geval om samen te herdenken. Vandaar Levenslicht.”

Daan Roosegaarde en Gerdi Verbeet van Nationaal Comité 4 en 5 mei. Het lichtmonument wordt vandaag in Rotterdam gepresenteerd. Beeld Marco de Swart/Daan Roosegaarde

Zijn de stenen alleen in het donker lichtgevend?

“Overdag is het een gewone hoop stenen. Het gave is ook dat je bij daglicht geen laagje of coating ziet op de steen, het is echt onzichtbaar. Maar in het donker lijkt het wel te ademen, het geeft een blauwe gloed. Die techniek heeft ons team samen met experts ontwikkeld. Je moet het zien om te begrijpen. Je blijft ernaar turen.”

Na de presentatie vandaag worden die 104.000 stenen verdeeld over de 171 gemeenten, waaruit in de oorlog mensen zijn gedeporteerd.

“Wat ik heel bijzonder vind om te zien, is dat al die gemeenten op hun beurt hier weer mee aan de gang gaan. Elke deelnemende ­gemeente bepaalt zelf waar de stenen komen te liggen, zolang het maar een respectvolle plek is. Bij de een wordt dat de Joodse begraafplaats, bij de ander de synagoge en weer een ander legt de stenen in het gemeentehuis.

“Ook het programma eromheen maakt de gemeente zelf. Er worden gedichten geschreven en voorgelezen, er wordt over vrijheid gediscussieerd. Zo is ‘Levenslicht’ dus ook een podium. Mensen geven er hun eigen verhaal aan. Het echte kunstwerk is dat wat het uitlokt. Het is in mijn visie dus zowel een moment als een monument. Het is tijdelijk, het project loopt van 22 januari tot 2 februari. De gemeenten kunnen daarna zelf bedenken wat ze willen doen met de stenen.”

Lees ook:

Amsterdams Holocaustmonument stuit op ontevreden buurtbewoners

Het nationale Holocaustmonument komt in de Amsterdamse Weesperstraat. Maar er is protest, tegen de plek en de omvang van het monument

Nederland viert 75 jaar bevrijding

Stapje voor stapje veroverden de geallieerden Nederland, tot de capitulatie. Trouw laat mensen aan het woord die in 1944 en 1945 de bevrijding van de Duitse bezetters zelf hebben meegemaakt. Op deze website verzamelen we deze verhalen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden