De Amerikaanse hoogleraar geschiedenis van de Holocaust Debórah Dwork verzorgt de Nooit Meer Auschwitz lezing in Amsterdam op 3 mei. Beeld Patrick Post
De Amerikaanse hoogleraar geschiedenis van de Holocaust Debórah Dwork verzorgt de Nooit Meer Auschwitz lezing in Amsterdam op 3 mei.Beeld Patrick Post

InterviewHolocaust-expert Debórah Dwork

Holocaust-expert Debórah Dwork: ‘Hoe heb ik de genocide in Oekraïne niet zien aankomen?’

In Oekraïne is een genocide gaande. Daarvoor waarschuwt de Amerikaanse Holocaust-expert Debórah Dwork, die dinsdag de jaarlijkse Nooit Meer Auschwitz-lezing houdt. ‘Hoe heb ik het niet zien aankomen?’

Merijn van Nuland

‘Nie wieder’, klonk het in 1945. Nooit meer zo’n verschrikkelijke oorlog en genocide, die uitmondde in de moord op zes miljoen Joden. Toch is volkerenmoord verre van verdwenen, zegt Debórah Dwork, directeur van het Studiecentrum voor holocaust, genocide en misdaden tegen de menselijkheid in New York. Vandaag houdt ze de achttiende Nooit Meer Auschwitz-lezing, een initiatief van het Nederlands Auschwitz Comité, het Niod en de Sociale Verzekeringsbank.

Onlangs veroordeelde uw centrum de ‘genocidale retoriek, intenties en daden’ van Rusland. Waarom besloot u dit statement te maken?

“Wat zou het nut zijn van een genocidestudiecentrum als we op zo’n moment geen statement maken? Laat ik mijn eigen retorische vraag beantwoorden: helemaal niets, ons werk zou nutteloos zijn.”

Genocide is een zware aantijging, en nog niet veel wereldleiders hebben het woord in de mond durven nemen.

“De Amerikaanse president Joe Biden heeft het woord al wel gebruikt, dus in die zin lopen we niet voor onze regering uit. Het is voor mij duidelijk dat de retoriek van Poetin wijst op een bewuste vernietiging van het onafhankelijke land Oekraïne en zijn cultuur. Dag na dag zagen we belegeringen, moordpartijen en aanvallen op burgerdoelwitten. Dat past binnen de definitie van genocide.”

Dwork (1964) is een internationaal geprezen onderzoeker op het gebied van Holocaustgeschiedenis. Ze kreeg onder meer bekendheid doordat ze de Jodenvervolging vanuit vernieuwende invalshoeken beschreef, bijvoorbeeld door de ogen van Joodse kinderen of de architecten van concentratiekampen en gaskamers. In haar nieuwste boek Heiligen en leugenaars kiest ze nogmaals voor een opvallende insteek, namelijk de rol van het toeval.

Waarom is het belangrijk om ook de rol van toevalligheden in de Jodenvervolging te bestuderen?

“Historici besteden veel aandacht aan de rol van politiek en ideologie. Maar toevalligheden zijn zeker zo belangrijk. Denk maar eens aan de liefde: in de meeste gevallen is een relatie geen rationele beslissing, maar een kwestie van aantrekkingskracht. Dit soort irrationele ontwikkelingen hebben een erg grote invloed, want ze vormen je leven en geven er kleur aan. Toch zien we het niet als een belangrijke factor in de geschiedenis. Ik denk dat geschiedschrijving beter wordt als je ook zaken als timing, geluk en emoties meeneemt.”

In uw lezing vertelt u welke rol het toeval speelde in de Holocaust. Wat kwam u tegen?

“Ik heb honderden gesprekken gevoerd met overlevenden. Bijna allemaal hadden ze wel een verhaal over toeval, geluk of pech. Sommige vluchtelingen vertelden dat het op een nacht zo hard regende dat de waakhonden hun geur niet opvingen bij een grensovergang. En kampgevangenen hadden soms het geluk een bewaker te treffen die hen goedgezind was en wat extra te eten toestopte. Al deze toevalligheden vergrootten hun overlevingskansen aanzienlijk. Datzelfde zie je nu in Oekraïne: een stevige pilaar die tegen een bominslag beschermt, kan soms het verschil betekenen tussen leven en dood.”

Is het niet ironisch dat u voor een lezing wordt gevraagd met de titel ‘Nooit Meer Auschwitz’, terwijl u tegelijkertijd een nieuwe genocide ziet plaatsvinden?

“Dat klopt helemaal. Na de inval in Oekraïne dacht ik bij mezelf: ik bestudeer de gekken uit de geschiedenis, de Hitlers en de Himmlers en de Eichmanns. En toch had ik niet de verbeelding dat zoiets nog eens kon gebeuren, in het Europa van 2022. Dat een gekozen leider zijn troepen over de grenzen van een soeverein land zou sturen. Het stelde me voor een grote existentiële vraag: ik onderzoek nota bene despoten en tirannen, hoe heb ik het niet zien aankomen?”

Is de slogan van de lezing dan geen utopie?

“Het is een streven dat we moeten omarmen. Misschien lukt het ons niet om het te verwezenlijken, maar het is wel onze plicht en verantwoordelijkheid om het te proberen.”

Israël woest over ‘onvergeeflijke’ nazi-uitspraken Lavrov

Israël heeft woedend gereageerd op de opmerkingen van de Russische minister van buitenlandse zaken Sergej Lavrov dat Joden de ‘grootste antisemieten’ zijn en dat Adolf Hitler net als de Oekraïense president Volodimir Zelenski “ook Joods bloed had”. Minister van buitenlandse zaken Yair Lapid noemt de uitspraken “schandelijk, onvergeeflijk en een vreselijke historische fout”.

Lees ook:

Mag je de massamoord in Auschwitz vergelijken met ander leed? Ugur Ungör vindt van wel.

Auschwitz werd het symbool voor het ergste waartoe de mens in staat is. Vergelijkingen met ander leed liggen gevoelig. ‘Wat hebben we aan taboes?’

Meeslepend stuk over lefgozer die trompetspelend Auschwitz overleefde is ‘theater zoals het bedoeld is’

Theaterstuk Trompettist in Auschwitz is gebaseerd op het leven van de Joodse Amsterdammer Lex van Weren die dat vernietigingskamp overleefde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden