AnalyseWitwasmachine

Hoeveel Russisch geld zit er in Nederland? Niemand die het écht weet

De Russische oligarch Roman Abramovitsj. Beeld Brechtje Rood
De Russische oligarch Roman Abramovitsj.Beeld Brechtje Rood

Jarenlang verwelkomde Nederland de miljarden van Russische bedrijven en oligarchen. Kritische vragen werden nauwelijks gesteld. Het achterhalen en bevriezen van die miljarden onder sancties zal niet eenvoudig zijn.

Jan Kleinnijenhuis en Karlijn Kuijpers

Westerse landen, onder aanvoering van de Verenigde Staten en de Europese Unie, kondigden deze week aan ‘alle bezittingen van Russische bedrijven en oligarchen onder sancties’ te willen bevriezen.

Banken, advocaten- en trustkantoren buitelen nu over elkaar heen om aan te kondigen geen nieuwe Russische klanten meer aan te nemen, en bestaande relaties tegen het licht te gaan houden. Maar het achterhalen, bevriezen en confisqueren van de banktegoeden en bezittingen van Russische (staats-)bedrijven en oligarchen is makkelijker gezegd dan gedaan.

Waarom is het achterhalen van die bezittingen zo moeilijk?

Van een feestelijke aangelegenheid is niets bekend, maar het is opvallend hoeveel enorme superjachten de afgelopen week voor anker lagen bij de kust van de Malediven, of richting het eilandstaatje koers zetten. De Malediven kennen geen uitleveringsverdrag met de Verenigde Staten. Zou dat de reden zijn dat een aantal Russische oligarchen, onder wie Poetin-vertrouweling Oleg Deripaska en de rijkste man van Rusland Vladimir Potanin, ervoor kiezen om hun schepen in die veilige haven te plaatsen?

Nu is een boot, en zeker een kleine vloot zoals nu in de Malediven, goed te volgen. Het is bekend wie er op die boot zit, dus over de vraag wie de eigenaar is, is weinig discussie mogelijk. Frankrijk en Duitsland namen deze week al superjachten in beslag van Igor Setsjin, de baas van het Russische oliebedrijf Rosneft, en Alisjer Oesmanov, die miljarden verdiende in de Russische mijnindustrie.

Moeilijker wordt het als het gaat om geld op bankrekeningen, aandelen in bedrijven, of vastgoed. Het zicht daarop is bewust vertroebeld, zo bleek de afgelopen jaren meermaals uit grote journalistieke onderzoeken als de Panama Papers, de Troika Laundromat en de FinCen Files. Al dan niet bewust werkten banken, advocaten en trustkantoren mee aan het zoveel mogelijk uit het zicht houden van de bezittingen van rijke Russen. Vragen over hoe zij aan hun geld kwamen, en of hier niet werd meegewerkt aan plundering, corruptie of witwassen, werden niet gesteld.

Nu de vraag waar het Russische geld zit plotseling beantwoord moet worden, is pijnlijk duidelijk wat de gevolgen zijn van die jarenlange laksheid. “Bezittingen van oligarchen moeten acuut worden geïdentificeerd en geconfisqueerd”, zei Tweede Kamerlid Kati Piri (PvdA) deze week. “Zorg ervoor dat de Zuidas wordt doorgelicht”, voegde Sjoerd Sjoerdsma (D66) daaraan toe.

Maar het is een illusie om te denken dat de geldstromen van Russische oligarchen via de Zuidas zomaar stilgelegd kunnen worden. Een echte oligarch heeft geen bankrekening op zijn naam staan, en staat ook niet keurig ingeschreven in de Kamer van Koophandel. Die verschuilt zich achter brievenbusbedrijven, stromannen, ‘laundromats’ en spiegelhandel.

Hoeveel Russisch geld zit er in Nederland?

Het eerlijke antwoord is dat niemand dat weet. “We hebben geen goed zicht op Russische inmenging in Nederland, vooral de financiële stromen hebben we niet voldoende in kaart. Je weet niet goed wat er op de Zuidas gebeurt”, zei Rusland-expert Tony van der Togt van Clingendael al in 2020 tegen onderzoeksplatform Investico.

Wie op zoek gaat naar Nederlandse brievenbusbedrijven die worden gebruikt om het geld van oligarchen af te schermen moet vaak niet eens naar de Zuidas, maar komt bijvoorbeeld uit bij een rijtjeshuis in het Noord-Hollandse Wormer. Op dit adres was tot 2019 een bedrijf gevestigd uit het financiële imperium van de omstreden Russische zakenman en multimiljonair Ruben Vardanian. Hij was directeur en grootaandeelhouder van de Russische Troika Bank die miljarden aan dubieuze Russische tegoeden naar het Westen sluisde.

Ook Nederlandse banken waren hierin betrokken. Zo liet ABN Amro in 2009 transacties van ruim elf miljoen euro uit deze witwasmachine passeren die via verschillende tussenstappen terecht kwamen bij Sergei Roldoegin, een jeugdvriend van Vladimir Poetin en peetoom van zijn oudste dochter.

Sergej Roldoegin, cellist in het Mariinski Orkest in Sint Petersburg. Beeld Brechtje Rood
Sergej Roldoegin, cellist in het Mariinski Orkest in Sint Petersburg.Beeld Brechtje Rood

In het dagelijks leven is Roldoegin cellist in het Mariinski Orkest in Sint Petersburg. “Ik heb een appartement, een auto en een datsja”, zei hij in 2014 tegen The New York Times. “Ik heb geen miljoenen.” Maar in 2016 onthulde journalistencollectief ICIJ dat Roldoegin de schakel was in een netwerk waarin twee miljard dollar werd rondgepompt tussen banken en buitenlandse brievenbusbedrijven. Pas sinds deze week staat hij op de Europese sanctielijst, omdat hij deel uitmaakt van Poetins financiële netwerk.

Maar de banken moeten zélf toch wel weten wie er bij hen bankiert?

Banken doen geen mededelingen over tegoeden van klanten, als zij al weten wie de werkelijke eigenaars van de rekeningen zijn. Om dat laatste te illustreren: in 2016 berichtten Trouw en het FD dat de Israëlische van corruptie verdachte miljardair Beny Steinmetz klant was bij ABN Amro, wat de bank stellig ontkende. Twee jaar later mailde het hoofd woordvoering intern: “We zijn destijds het schip in gegaan omdat we ervan overtuigd waren dat Beny Steinmetz geen klant bij ons was. Dat bleek daags na publicatie anders te liggen...”

Om maar aan te geven: banken zijn de afgelopen jaren zo laks geweest bij het controleren van hun klanten, dat ze niet kunnen uitsluiten dat daar ook Russische oligarchen tussen zitten.

In sommige gevallen weten ze het wel: vanaf 2016 kreeg ING meermaals vragen van Amerikaanse banken over enorme transacties die het in Nederland deed voor de Russische oligarch Roman Abramovitsj. Brievenbusbedrijven van Abramovitsj in belastingparadijzen als de Britse Maagdeneilanden en Cyprus sluisden gezamenlijk probleemloos meer dan 1 miljard euro door Nederland. De Amerikaanse banken maakten melding van verdachte transacties bij toezichthouder FinCen. Of ING in Nederland iets soortgelijks deed, wilde de bank niet zeggen toen Trouw de transacties in 2020 onthulde.

Russische bezittingen in Nederland zijn echter niet beperkt tot banktegoeden alleen. Nederland is aantrekkelijk als land om investeringen juridisch onder te brengen, vaak om fiscale redenen. Een Russische mijn of fabriek, of soortgelijke door Russisch geld gefinancierde bezittingen in derde landen, staan dan op naam van een Nederlandse vennootschap.

Volgens toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) gaat het jaarlijks om tientallen miljarden euro. En dat is alleen het bedrag dat rechtstreeks uit Rusland komt: “Alles wat binnenkomt via een tussenstop in een ander land, zoals Malta of Cyprus, zit niet bij die cijfers inbegrepen”, zegt de Tilburgse hoogleraar belastingen en openbare financiën Arjan Lejour.

Juridisch gezien staat dat bezit in Nederland, maar dat betekent niet dat het makkelijk is om zomaar af te pakken. Hoe claim je een Russische mijn die op papier in handen is van een Nederlandse B.V.?

Hoe is Nederland zo verknoopt geraakt met al die Russische miljarden?

Dat is het gevolg van jarenlang bewust beleid, of op zijn minst een bijvangst daarvan. Door zijn gunstige fiscale regelingen, het toegankelijke rechtssysteem en de efficiënte financiële sector is Nederland een magneet voor buitenlands geld. Ondanks de kleine omvang van de economie, was Nederland jarenlang op papier vrijwel de grootste investeerder ter wereld – op gelijke hoogte met de Verenigde Staten. Naar schatting 4000 miljard euro staat er op de gezamenlijke balansen van de duizenden brievenbusmaatschappijen.

Maar naast Amerikaanse en Europese multinationals kwamen ook Russische bedrijven als Gazprom, Rosneft en de omstreden grondstoffenhandelaar Gunvor naar Nederland. En de verfijnde infrastructuur voor bedrijven maakte het ook aantrekkelijk voor rijke oligarchen om hun bezit in of via Nederland te laten lopen.

Nederland verdient daar goed aan. Alleen al de trustsector – die voor bedrijven en rijke individuen vennootschappen opzet en beheert – zou goed zijn voor drie miljard euro aan jaarlijkse inkomsten. Advocatenkantoren en banken, en hun duizenden medewerkers, voegen daar een veelvoud aan toe.

Jarenlang heeft Nederland het Russische bedrijven en oligarchen zo makkelijk mogelijk willen maken. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zagen Nederlandse banken en bedrijven vooral de mogelijkheden. En was de verwachting, of wellicht de hoop, dat het aanhalen van de economische banden landen als vanzelf ook politiek dichter bij elkaar zou brengen.

De afgelopen jaren werd al duidelijk dat die gedachte naïef was. Nadat Rusland in de jaren negentig al huis hield in Tsjetsjenië en in 2008 Georgië binnenviel, schrok Nederland in 2014 pas echt wakker. Maar de annexatie van de Krim, en het neerhalen van vlucht MH17 boven Oekraïne leidde ook toen niet tot de realisatie dat de Nederlandse financiële en juridische sector op grote schaal werd gebruikt om Russische miljarden weg te sluizen.

“Wij hebben altijd gedacht dat de ander niet over bepaalde grenzen gaat zolang je wederzijds economisch afhankelijk bent”, aldus Rusland-expert Tony van der Togt van Clingendael in 2020 tegen onderzoeksplatform Investico. “Maar in 2014 bleek dat Poetin er heel anders in zit. De strategie is mislukt.” Nu pas lijken de consequenties daarvan onder ogen te worden gezien.

Lees ook:

De Zuidas sluit langzaam zijn deuren voor Russisch geld

Eén voor één nemen grote advocatenkantoren afscheid van hun ‘foute’ Russische klanten, zodat die onder meer voor belastingadvies ergens anders heen moeten.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden