Een gevluchte vrouw met een kind na aankomst bij de Oekraïens-Poolse grensovergang Medyka.

InterviewOorlog in Oekraïne

Hoe om te gaan met getraumatiseerde slachtoffers van oorlog?

Een gevluchte vrouw met een kind na aankomst bij de Oekraïens-Poolse grensovergang Medyka.Beeld AP

De ene vluchteling uit de Oekraïne is de andere niet, zegt psychiater Aram Hasan, die zelf ooit uit Syrië vluchtte. ‘Niet de leeftijd, maar de generatie is bepalend voor mogelijk psychische problemen.’

Jeroen den Blijker

Toevallig was hij een paar dagen vóór de Russische inval nog in Kiev, vertelt psychiater Aram Hasan. “Om deel te nemen aan een onderzoek naar trauma en traumaverwerking.” Hasan, die in Nederland onder andere opvangprogramma’s voor getraumatiseerde vluchtelingen ontwikkelde, studeerde bovendien in Oekraïne en spreekt nog steeds regelmatig collega’s uit dat land.

Schokkend zijn de beelden van vluchtende kinderen, van een jongetje dat in zijn eentje de grens van Polen overgaat, van een klein kind dat op een overvol station Kiev over de hoofden wordt doorgegeven, naar een vertrekkende trein. Wat doet dat met een kind?

“We weten dat een diep, chronisch trauma opgelopen in de kindertijd bijdraagt aan de ontwikkeling van persoonlijkheidsproblemen. Psychische aandoeningen, als angsten, depressie, agressie, maar ook sociale en maatschappelijke problemen als verslaving”, zegt Hasan via een videoverbinding vanuit de Verenigde Arabische Emiraten, zijn uitvalsbasis voor onder andere zijn werk aan een universiteit in Noordoost-Syrië. “Zo’n 90 procent van de mensen met een alcoholverslaving, bijvoorbeeld, heeft een traumatisch verleden. Daarom is het heel belangrijk dat die kinderen steun krijgen, én hun ouders. Om te beginnen door te zorgen dat ze hun verhaal kunnen vertellen.” Organisaties als Save the Children vangen deze kinderen vaak op en herenigen ze met familie.

Een Oekraïense politieman in Irpin helpt een kind vluchten voor een Russische artillerieaanval. Irpin ligt ten noordwesten van Kiev, net buiten de hoofdstad. Beeld AP
Een Oekraïense politieman in Irpin helpt een kind vluchten voor een Russische artillerieaanval. Irpin ligt ten noordwesten van Kiev, net buiten de hoofdstad.Beeld AP

Belangrijk is dat ze daarbij een reëel beeld krijgen van hun situatie, zodat ze vanuit dat perspectief kunnen handelen, zegt Hasan. “Ik hoor van collega's dat er veel ongeloof is over de oorlog. Oekraïne was uiteindelijk een redelijk stabiel land, mensen zijn dus in shock en dat kost tijd.”

We zien ook dat vaders achterblijven en moeten vechten tegen de Russen. Is dat traumatiserend?

“Het levert in ieder geval een dubbel gevoel op, voor alle betrokkenen. Wat daarbij helpt is de gedachte dat de oorlog tijdelijk is – en die leeft breed. Het is een ook kwestie van mentaliteit. Voor mannen zou het ook beschamend zijn als ze niét blijven, is het breed levende gevoel. Het is logisch. En ze hoeven niet eens soldaat te zijn, maar kunnen ook voor achterblijvers, bijvoorbeeld bejaarden, en eigendommen, zorgen.”

Maar als de oorlog veel langer duurt en mensen niet kunnen terugkeren, welke problemen doemen dan op?

“Niet zozeer de leeftijd, maar de generatie waartoe een vluchteling behoort is in deze Oekraïense vluchtelingencrisis van belang, hoor ik ook van mijn collega's. Vooral voor de oude generatie vluchtelingen wordt het moeilijk. Die leeft vaak met een vals gevoel van nostalgie, dat het in de oude Sovjettijd ook goed was: ‘toen was er geen stress, toen was er bestaanszekerheid’. De Russische propaganda speelt daar ook op in.”

Deze mensen spreken nauwelijks andere talen, zijn niet bekend met psychosociale zorg en komen opeens in een andere wereld. “Ik verwacht dat een groot deel van deze mensen depressies gaat ontwikkelen en dat alcohol een probleem wordt”, zegt Hasan. Behandelaars moeten volgens hem in ieder geval oog hebben voor ‘Oosteuropese denkpatronen’ en vooral niet de fout maken dat heimweegevoel te ontkrachten. “Maar daarna moet echt gekeken worden waar het vermogen zit om verder te gaan.”

Welke problemen wacht de generatie die opgroeide na de glasnost en perestrojka van Sovjetleider Gorbatsjov, in een vrij land?

“De mensen van die generatie hadden vertrouwen in hun toekomst in Oekraïne, zijn beter opgeleid en op het Westen georiënteerd. Natuurlijk, hun verlies is groot, in materiële zin allereerst, en mogelijk maakten ze van dichtbij oorlogsgeweld mee of anders wel familie. Dat laatste kan ook tot trauma’s leiden. We weten uit onderzoek dat er altijd zo’n 10 à 15 procent van de mensen uit oorlogsgebieden getraumatiseerd is en PTSS heeft (posttraumatisch stresssyndroom, red.). Drugs en alcohol zijn dan een klassieke toevlucht. Maar zelf denk ik dat dat in dit geval geen groot probleem hoeft te zijn, omdat deze generatie al zo op het westen is gericht – heel anders dus dan bijvoorbeeld Syriërs. Zolang ze maar de kans krijgen hier aan te haken, te bouwen aan hun toekomst, te studeren en te werken – en niet jarenlang hun tijd verspillen in asielzoekerscentra.”

Lees ook:

Kabinet in crisisstand voor opvang vluchtelingen uit Oekraïne

Nu al zijn 1400 Oekraïners naar Nederland gevlucht, maar het kabinet verwacht dat er de komende tijd zeer veel meer komen. Daarom zal het kabinet de opvang als een crisis behandelen.

In het relatief veilige West-Oekraïne staan de bewoners voor een dilemma: vluchten of niet?

Ook in het westen van Oekraïne vlakbij Polen is de oorlogsdreiging groot. De eerste raketten zijn al gevallen, de eerste doden liggen in verse graven op het plaatselijke kerkhof. De mensen vragen zich af: vluchten of niet?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden