AnalyseDwingende adviezen

Hoe meer staatsgezag kan helpen tegen oplopende corona-agressie

Ouders van leerlingen en sympathisanten van Viruswaarheid Nederland protesteren voor het schoolplein van het Farel College tegen de mondkapjesplicht die voor leerlingen op de middelbare school geldt.Beeld ANP

Veel Nederlanders leden deze week onder geweld en bedreigingen vanwege het al dan niet naleven van coronamaatregelen. Lokken de vrijblijvende ‘dwingende adviezen’ uit dat mensen zelf gaan optreden? Vier politiek filosofen aan het woord.

Premier Rutte lijkt soms wel verbaasd dat het volk niet voldoende eigen verantwoordelijkheid voor het coronavirus neemt. Ze zijn toch geen kleuters die je moet vertellen wat te doen, meent hij. Maar als Nederlanders elkaar gaan aanspreken op het navolgen van de regels gaat het er niet altijd zo volwassen aan toe. Een Amsterdamse buschauffeur werd deze week vanwege een discussie over een mondkapje in het gangpad gesmeten en kreeg een voet op zijn nek, supermarktmedewerkers worden afgesnauwd om een schoon karretje, een Staphorster kerk ontving doodsbedreigingen, de ruiten van de dansschool van Viruswaarheid-voorman Willem Engel werden ingegooid en de auto van zangeres Famke Louise kreeg ervan langs omdat zij verklaarde: #ikdoenietmeermee. Was dit voorkomen als mensen duidelijker instructies hadden gekregen?

Hardere maatregelen tegen het coronavirus nemen, die verplicht zijn en overal in het land gelden, zou volgens politiek filosoof Gijs van Oenen (Erasmus Universiteit) vooral een symbolische functie hebben. “Want waar we mee kampen, is dat er zoveel onbekend is over welke maatregelen werken en welke niet.” Bovendien, zegt hoogleraar politieke filosofie Rutger Claassen (Universiteit Utrecht), weet het kabinet ook dat heel veel maatregelen gewoon niet te handhaven zijn. “Dus kun je ook niet verder gaan dan het geven van een dwingend advies.”

‘Liberalisme is geen ideologie die tegen regels is’

Het is niet zo, vinden beiden, dat Nederland minder vergaande maatregelen neemt over mondkapjes, sluitingstijden, binnen blijven of sociale bubbels omdat Rutte een liberaal is. Claassen: “Liberalisme is geen ideologie die tegen regels is. Het gaat er iedere keer om dat er zoveel regels zijn als nodig om voor iedereen een gelijke mate van vrijheid te realiseren. De hamvraag is of er nu strengere maatregelen nodig zijn voor de openbare orde. En als je dan wijst op het huidige geweld tegen buschauffeurs of zorgpersoneel, dan moet daar volgens mij eerder een straf tegenover staan dan een nieuwe maatregel.”

“Liberalisme is wars van paternalisme en stelt daarom altijd de eigen verantwoordelijkheid van de burger boven regulering door de staat”, zegt de Leidse hoogleraar politieke filosofie Paul Nieuwenburg. “Natuurlijk kan dit in sommige situaties ongewenste effecten hebben. De geweldsincidenten zijn daar een voorbeeld van. Het wordt echter pas zorgwekkend wanneer deze incidenten een structureel karakter krijgen.” Het gemeentelijk vervoerbedrijf in Amsterdam vindt overigens dat het al zover is. Ondanks dat het masker al maanden verplicht is in het ov, ontstaan er wekelijks tientallen verhitte discussies over. Het GVB vraagt om een algemene mondkapjesplicht die iedere onduidelijkheid wegneemt.

Gewelddadig

Luuk van Middelaar, politiek filosoof en hoogleraar in Leiden, vindt dat er sprake is van een gevaarlijke sprong als mensen het recht in eigen hand gaan nemen en gewelddadig worden. “Het kabinet onderschat, ook na zeven maanden nog, de lijfelijke angst en emotie die de pandemie aan beide zijden oproept. Het is meer dan een meningsverschil over de inrichting van de openbare ruimte; mensen voelen zich geraakt, fysiek bedreigd, door de ziekte. Omgekeerd is aan de zijde van de viruswaanzinnigen niet voor niets het mondkapje de steen des aanstoots, die noodzakelijke maar wel heel lichamelijke, tastbare vrijheidsperking. De elementaire emoties die dat allemaal oproept vragen inderdaad om sterker en eenduidig staatsgezag.”

Waar laaide een agressieve strijd over de corona-maatregelen op?

1. Famke Louise en Diederik Gommers

Influencer en zangeres Famke Louise maakte onder druk van doodsbedreigingen, hatemail en vernieling na haar ontmoeting met ic-arts Diederik Gommers bij het tv-programma ‘Jinek’ een draai: ze verwijderde haar filmpje #ikdoenietmeermee en startte een campagne met Gommers om haar grote schare volgers meer kennis bij te brengen over het virus. Mondkapjes vindt ze cool en die gaat ze nu zelf op de markt brengen. De opbrengst gaat naar een goed doel. De ophef over haar filmpje heeft haar mentaal gebroken, zei ze tegen RTL Boulevard. Gelukkig steunde Gommers haar de dagen erna ‘lief’.

Politiek filosoof Gijs van Oenen vindt het betrekken van de zangeres een begrijpelijke zet. “Communiceren met de burger is steeds moeilijker geworden. Dat komt volgens mij omdat Nederlanders overgedemocratiseerd zijn. We mogen politiek heel lang ergens over meepraten, weten precies hoe we onze belangen moeten inbrengen en als we het dan moeten uitvoeren, is er mentale moeheid opgetreden. Zo’n anderhalvemeterregel steunen we wel, maar we handelen er niet naar. Mode is een van de krachtigste communicatiemiddelen geworden die we nog hebben. Naar influencers luisteren veel mensen wel.”

2. De Staphorster kerk

‘Een goede uitvaart gewenst’ was volgens de secretaris van de Hersteld Hervormde kerk in Staphorst nog de beleefdste van tientallen doodsbedreiging die hij namens de kerk mocht ontvangen nadat zondag bleek dat er zeshonderd mensen bij de dienst aanwezig waren. Hoe hij zijn best ook deed, secretaris Albert Bouwman kreeg naar zijn gevoel critici niet uitgelegd dat de dienst essentieel is voor het geestelijk welzijn van zijn gemeente. Zwichten voor maatschappelijke druk willen de kerken echter niet. Twee keer voerden ze deze week overleg met minister Grapperhaus. Met tegenzin gingen zij ermee akkoord om zondag slechts dertig kerkgangers binnen te laten. 

Volgens politiek filosoof Rutger Claassen is het niet zonder reden dat door de situatie in Staphorst de discussie over de voorrangspositie van religieuze gemeenschappen is opgelaaid. “Sindsdien is het pijnlijk duidelijk dat een religieuze minderheid wel in een grote groep mag samenkomen in een gebouw en bijvoorbeeld humanistische groepen niet. Die kunnen zich alleen beroepen op de vrijheid van vergadering, waar grondwettelijk makkelijker uitzonderingen op te maken zijn. Historisch is het artikel van de vrijheid van godsdienst wel te verklaren, maar in een liberale samenleving kan ik mij goed voorstellen dat de actuele waarde ervan in twijfel wordt getrokken.”

3. Ouders demonstreren tegen mondkapjes op scholen

Een vader uit Wolvega, betrokken bij het actiecomité Viruswaarheid, wilde maandag een voorbeeld stellen aan iedere schoolbestuurder die, zo liet hij weten, ‘onze kinderen wil mishandelen’. Hij demonstreerde voor de school van zijn zoon, waar sinds deze week mondkapjes gedragen moeten worden. De zoon liet weten het niet eens te zijn met zijn vader die door de politie is afgevoerd. Ook andere scholen ontvingen boze brieven en ouders met spandoeken op de stoep vanwege het mondkapje dat de vrijheid van de jeugd te zeer zou inperken. 

Het kabinet zag lange tijd weinig in het verplichte mondkapje op middelbare scholen, maar zwichtte onder maatschappelijke druk na de oplopende besmettingen onder tieners toch.

Lees ook:

Wetenschapper, ‘sekteleider’ of ‘megamafklapper’: Wie is Willem Engel?

In een half jaar tijd veranderde hij van de Nederlandse koning van de Braziliaanse dans zouk tot ‘sekteleider’ van coronasceptisch Nederland of – in zijn eigen woorden – ‘de hofnar van de politiek?’ Hoe deed hij dat? Wie is Willem Engel?

Via influencers ontdekt jongere z’n rebelse stem

Jongeren volgen massaal influencers zoals Famke Louise, de zangeres die zich deze week tegen de coronamaatregelen keerde én daar later weer excuses voor maakte. In dat protest ontwikkelen jongeren hun eigen stem, zegt Denker des Vaderlands Daan Roovers. De Denker prijst Famke Louise om haar zelfkritiek.

Kerkelijk Nederland zucht, maar de dominee in Staphorst vraagt om begrip. ‘Het is van levensbelang’

Met instemming hoorden kerkgangers het premier Rutte vorige week maandag zeggen: de kerken doen het heel netjes, en daarom geldt de regel dat er maximaal dertig mensen mogen samenkomen niet voor hen. Nog geen week later overheerst in de kerken stevige teleurstelling. In ieder geval de rest van de maand geldt ook voor religieuze vieringen dat er niet meer dan dertig mensen mogen samenkomen. En samenzang is uit den boze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden