OnderwijsCoronamaatregelen

Hoe krijg je minder scholieren op een vierkante meter? Vijf manieren op een rij

Zie maar eens afstand te houden op Het Markland College in Zevenbergen. Beeld Arie Kievit
Zie maar eens afstand te houden op Het Markland College in Zevenbergen.Beeld Arie Kievit

Het moet leger worden in het schoolgebouw, maar hoe doe je dat als de school ook voor alle leerlingen open moet blijven?

Mondkapjes, thermometers bij de deur, de hele bovenbouw naar huis sturen: op het Griftland College in Soest mocht het niet baten. Na de herfstvakantie moest de school alsnog voor drie weken dicht. Wat had de school nog meer kunnen doen?

Tegen brandhaarden van buitenaf is geen kruid gewassen, maar veel scholen kiezen ervoor om, in de woorden van de Eindhovense schooldirecteur Martin van den Berg, ‘de druk per vierkante meter schoolgebouw omlaag te brengen’. Daarvoor verzinnen scholen allerlei oplossingen, van tenten op het plein tot oud-leerlingen als surveillant. Maar het makkelijkste is natuurlijk om de leerlingen toch weer een deel van de week thuisonderwijs te laten volgen.

Martin van den Berg had hiervoor wel wat meer steun gewild van het kabinet. “Want het is lastig om bij zo’n besluit als school alleen voorop te gaan. Het roept veel weerstand op. Ondertussen heb je als schoolbestuurder ook een verantwoordelijkheid voor je personeel en is het niet uit te leggen dat in een theaterzaal net zoveel mensen bij elkaar mogen zitten als in een veel kleiner klaslokaal. Het is gewoon niet veilig. Ik weet zeker dat als het kabinet expliciet zegt dat scholen de ruimte krijgen om leerlingen minder op school te ontvangen, vele dat zullen doen.”Dat is dan ook precies waarom het kabinet die ruimte niet zal geven, denkt Jan Adels, rector van het Willem de Zwijgercollege in Bussum. “Het kabinet wil die scholen juist zoveel mogelijk open houden. En net als onze collega’s in de zorg, hebben wij in het onderwijs een maatschappelijke plicht uit te voeren. Die brengt risico’s met zich mee, maar voorop staat dat die plicht vervuld moet worden.”

Hoe het virus de laatste weken in Nederland rondgaat onder middelbare scholieren is lastig te zeggen vanwege de herfstvakanties in oktober. Desondanks heeft het RIVM wel cijfers over de leeftijdsgroep die voor het grootste deel op de middelbare school zit; de 15 tot en met 19-jarigen. Onder deze groep nam het aantal besmettingen licht toe. Zo waren er tussen 20 tot 27 oktober ruim 5000 positieve testen onder tieners van 15 tot en met 19 jaar. Dat is 8 procent van het totale aantal besmettingen. In de week daarvoor raakten 4358 scholieren besmet.

Ook zijn er cijfers over de gehele groep tieners, van wie een deel dus nog op de basisschool zit. Zij zijn in totaal goed voor ruim 11 procent van alle besmettingen. Kinderen in de leeftijd van 5 tot en met 9 jaar raken nauwelijks besmet. Uit de wekelijkse rapportages van het RIVM blijkt dat scholen en kinderopvang goed zijn voor ongeveer 3 tot 4 procent van alle bekende besmettingshaarden.

Hoeveel scholen de deuren fysiek hebben moeten sluiten, wordt pas over twee weken in een maandelijkse rapportage van het ministerie bekendgemaakt. Interessant wordt dan om te zien welke maatregelen scholen troffen die uiteindelijk moesten overgaan op sluiting. En: hebben scholen het meest te vrezen van haarden binnen of buiten de school? Scholen zijn nog zoekende naar wat werkt, en proberen van alles om het veilig te houden voor leerlingen en personeel. Wat dan zoal?

Het Griftlandcollege in Soest waar leraren en leerlingen hun temperatuur moeten meten. Beeld Studio Kastermans/ Ben den Ouden
Het Griftlandcollege in Soest waar leraren en leerlingen hun temperatuur moeten meten.Beeld Studio Kastermans/ Ben den Ouden

1. Oud-leerlingen voor de klas

Rector Erwin Lutteke van het Isendoorn College in Warnsveld

“Het liep storm, toen we na de eerste coronagolf oud-leerlingen vroegen om bij ons als examen-surveillant voor de klas te komen staan. Onze oud-leerlingen, studenten inmiddels, pakten dit heel serieus op en wisten vaak nog beter waar ze op moesten letten dan de leraren.

Bij ons op school valt het nog wel mee met corona, zo’n 7 of 8 leerlingen zijn getroffen en 2 docenten. Maar door quarantaine komen leraren soms toch thuis te zitten. Dankzij oud-leerlingen die in de klas surveilleren tijdens de online-les, kan het onderwijs gewoon doorgaan. Sommigen doen onderwijskundige studies, een ander nam laatst een robot mee die hij op de universiteit had gemaakt. Dat vonden onze leerlingen geweldig.

Het enige lastige is dat studenten natuurlijk ook college moeten volgen, dus we moeten wel even puzzelen met de roosters. Alleen vrijdag is geen probleem, dan kunnen ze allemaal.”

2. Vier van de vijf dagen op school

Arno Moeijes, rector van het Montessori Lyceum Groningen

“Alle klassen hebben één dag in de week thuisonderwijs. Dat scheelt ons zo’n 280 leerlingen per dag, en we spelen een paar lokalen vrij. Kinderen uit volle klassen kunnen daar dan even gaan zitten om zelfstandig te werken. Tijdens de wisselingen van de les is het een stuk rustiger. We hadden ook het scenario liggen om al naar een halve schoolweek te gaan, maar besloten het toch eerst met een dag te proberen en het gaat goed. Sinds de herfstvakantie hadden we geen besmettingen, afgelopen maandag waren er voor het eerst weer twee zieke leerlingen.”

Het dragen van mondkapjes blijft een worsteling. Onze vmbo-leerlingen doen het meestal wel, maar de vwo’ers gaan dan in discussie over of het nu een plicht of een advies is. En onderbouwers dragen het kapje beter als bovenbouwers het juiste voorbeeld geven. Deze maatregelen hebben alleen resultaat als we het ook echt allemaal doen, hoe moeilijk dat voor leerlingen én leraren ook is.”

3. Tent op het plein en extra ruimte gehuurd

Patricia Hanssen, rector van het Bernard Lievegoed College in Maastricht

“Het zijn bizarre tijden en dan is het van belang dat leerlingen elkaar kunnen ontmoeten en weer in het leerritme kunnen komen. Na de eerste lockdown lieten we de leerlingen voor een dubbel mentoruur en de creatieve vakken zoals smeden, textielbewerken of dramalessen naar school komen. Hun sociaal-emotionele ontwikkeling stond op dat moment voorop, en we wilden ze even wat anders kunnen bieden dan werken achter de computer.

Vanaf dit schooljaar zijn de leerlingen voor alle vakken weer op school. Pauzes zijn gesplitst en leerlingen van de lagere klassen blijven de gehele dag zoveel mogelijk in het zelfde lokaal. Om nog meer ruimte te creëren in het gebouw hebben we extra ruimte gehuurd om les in te geven en komt er een tent op het plein.

Het aanwezig zijn op school is voor alle leerlingen van belang. Het geeft de leerling vertrouwen als je in de klas oefent en de docent direct de vraag kan stellen.Dat in de routekaart van het kabinet staat dat er bij oplopende besmettingen nog eens gekeken kan worden naar aanwezigheid van de bovenbouw op school, verrast mij: die leerlingen moeten er juist ook zijn. Laten we vooral op voorhand geen groepen uitsluiten.”

4. Halve weken op school

Martin van den Berg, directeur- bestuurder van Olympia, het Frits Philips Lyceum en het Huygens Lyceum in Eindhoven

“Het is op school gewoon niet veilig. Maar zolang het kabinet scholen niet uitdrukkelijk steunt, is het lastig om te zeggen: wij laten alleen halve klassen komen, of delen de schooldagen op in een ochtend voor de onderbouw en de middag voor de bovenbouw. Dan krijg je te maken met je medezeggenschapsraad, ouders en leerlingen die het er dan weer niet mee eens zijn. De mondkapjes riepen al veel weerstand op, en dit gaat nog verder.”

“Op een havo/vwo-school”, zegt Van den Berg, “zou je de komende weken van hoge besmettingsrisico’s best toekunnen met vijftig procent van de fysieke onderwijstijd en zo de belasting per vierkante meter op school omlaag brengen.” Op zijn vmbo-school Olympia zou Van den Berg ‘vanwege de grotestedenproblematiek’ de leerlingen wel 80 procent van de tijd aanwezig willen laten zijn.

5. Bovenbouw naar huis voor de toetsweek

Erik Ex, leraar geschiedenis op het Cygnus Gymnasium in Amsterdam en columnist voor deze krant

“Volgende week hebben we toetsweek voor de bovenbouw en we willen wel dat alle leerlingen dan gezond en fysiek aanwezig zijn. In de week voor de toetsen moet je altijd veel studeren, dus dat kunnen de leerlingen ook prima thuis. We hebben dus besloten om de bovenbouw de week voorafgaand aan de toetsen thuisonderwijs te geven. De docenten werken deze week ook veel vanuit huis, en we kunnen de tijd ook gebruiken om sommige leerlingen op school nog wat persoonlijke begeleiding te bieden.”

Er moeten examens gehaald worden aan het eind van het jaar

In de meeste Europese landen zijn de scholen nog open. Als een land eenmaal overgaat op sluiting, is het nog maar de vraag wanneer het onderwijs weer open kan.

Het grote verschil tussen de lockdowns in het voorjaar en die van deze herfst is dat scholen in veel Europese landen open blijven. Ondanks aangescherpte maatregelen kunnen in Engeland, Ierland, Oostenrijk, Spanje, Duitsland, Frankrijk en Portugal lagere- en de meeste middelbare scholieren gewoon naar de les. Maar er zijn ook landen die de ultieme maatregel wel treffen: in België, Tsjechië, Noord-Ierland en ‘rode’ delen van Polen gingen de scholen dicht. In Italië besloten ze gisteren eveneens om in het voortgezet onderwijs weer helemaal over te gaan op online.

In veel landen geeft het ‘recht op onderwijs’ de doorslag om scholen open te houden, en ook de mogelijkheid voor werkende ouders om hun kinderen naar school te laten gaan. Onderwijs is belangrijk voor de mentale gezondheid van de jeugd. Bovendien moeten er aan het einde van het jaar examens gehaald worden zodat leerlingen kunnen doorstromen naar vervolgonderwijs.

Handen wassen

In Duitsland is door lerarenbonden, ouders en leerlingen met ongeloof op gereageerd dat er geen extra veiligheidsmaatregelen verbonden zijn aan het besluit om scholen open te houden. Mondkapjes- en afstandsregels kunnen volgens de bond op school nauwelijks gehandhaafd worden. Van alle maatregelen hebben Duitse leraren er alleen vertrouwen in dat de kinderen voldoende hun handen wassen. Nederlandse leraren hebben dezelfde ervaring: uit een enquête van CNV Onderwijs die deze week werd uitgebracht, bleek dat nog geen 40 procent vindt dat veiligheidsmaatregelen op de middelbare school goed uitvoerbaar zijn. Op de basisscholen is dat 66 procent. De grootste Duitse lerarenbond roept op om in november op middelbare scholen halve klassen les te gaan geven.

In Engeland hebben de burgemeesters van de hard getroffen steden Liverpool en Manchester opgeroepen om de scholen twee weken te sluiten. Dat is volgens hen de enige manier om de besmettingscijfers echt omlaag te brengen om uiteindelijk de maatregelen weer te kunnen versoepelen voor de rest van de samenleving. Die weken zouden dan gebruikt kunnen worden om het online-onderwijs goed op te tuigen. Maar het kabinet buigt niet voor deze oproep: scholen moeten open blijven, zegt minister Gove, zelfs als dat zou betekenen dat de lockdown in andere sectoren daarvoor verlengd moet worden. Hij staat door deze uitspraak nu lijnrecht tegenover de grootste lerarenbond van Engeland. In twee dagen tijd steunden 150 000 leraren een petitie om de scholen tijdens de lockdown te sluiten.

Oplawaai aan het virus

Het klopt inderdaad dat het sluiten van alle scholen het reproductiecijfer een klap zou kunnen verkopen. Het RIVM rekende dat ook uit voor Nederland. Bij een lockdown zonder schoolsluitingen komt de R uit op ongeveer 0,88. Tel je daar de effecten van gesloten scholen bij op (ouders blijven thuis voor basisscholieren en tieners hebben minder onderling contact), dan kan de R naar 0,74. Sluit je alleen de middelbare scholen en laat je de jongste kinderen wel naar school gaan, komt de R op 0,79 uit.

In België is zo’n oplawaai aan het virus precies de bedoeling. Tot 15 november blijven alle scholen in een verlengde herfstvakantie dicht in de hoop daarna met een schone lei te kunnen beginnen. Maar het is de vraag of het zo loopt. Veel overheden vrezen dat als de scholen eenmaal dicht zijn en overgeschakeld op afstandsonderwijs, die situatie veel langer aanhoudt dan de vaak geplande twee of drie weken. In Tsjechië zouden de scholen deze week na drie weken weer heropend zijn, maar zijn ze nog altijd dicht. In Israël liep een sluiting zondag na anderhalve maand, in plaats van drie weken, ten einde.

Laura van Baars

Lees ook:

Besmettelijk of niet, de tiener zelf heeft in elk geval weinig last van het virus

De vraag is of tieners zich snel laten testen, omdat hun klachten zo mild zijn. Het kan zijn dat er veel besmette scholieren rondlopen, maar niet de GGD bellen omdat zij hooguit een loopneus hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden