null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

Toekomstvisie

Hoe gaan we na de pandemie om met corona? Een voorschot op de toekomst van Nederland

Nu het optimisme over de nieuwe omikronvariant opstaat, klinkt ook hier een luide roep om snel een toekomstvisie uit deze coronacrisis te formuleren. Is Nederland al toe aan deze nieuwe fase? En wat moet er in zo’n toekomstvisie komen te staan? Vier deelnemers aan het publieke debat geven een voorzet.

Johan van Heerde

Het is tijd om weer te gaan leven. Met die boodschap trapte gedragspsycholoog Tomas Pueyo onlangs zijn nieuwste publicatie af. Pueyo maakte naam met ‘de hamer en de dans’, zijn visie op de corona-aanpak waarin corona eerst wordt platgeslagen met zware maatregelen om je vervolgens naar het virus te schikken. Nu zegt hij: ‘coronavirus: game over.’

En Pueyo is niet alleen, optimisme over de epidemiologische toekomst grijpt om zich heen. Zo zei Hans Kluge van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), weliswaar met slagen om de arm, dat Europa mogelijk afstevent op een ‘pandemisch eindspel.’ En de vooraanstaande Amerikaanse gezondheidsexpert Christopher Murray schreef in wetenschapsblad The Lancet een commentaar met de titel Covid-19 blijft maar het einde van de pandemie is nabij.

De eerste West-Europese landen zetten dat optimisme inmiddels om in daden. In Engeland veegde premier Boris Johnson alle coronamaatregelen van tafel met daarbij de boodschap dat het tijd is om te leven met het virus. Al zit Johnson door een paar schandalen politiek in het nauw en speelt dat volgens critici mee in zijn besluit.

Woensdag kondigde ook de Deense premier Mette Frederiksen aan dat het land alle maatregelen schrapt, ondanks een explosieve golf aan besmettingen die vergelijkbaar is met die in Nederland. “We nemen afscheid van beperkingen en verwelkomen het leven zoals we dat vóór corona kenden”, zei Frederiksen.

Omikron stemt optimistisch

Omikron is de reden voor het optimisme. De variant verspreidt zich zo snel dat er weinig tegen te doen lijkt en het idee is dat hierdoor de maatschappij in rap tempo nog meer immuniteit tegen het virus opbouwt zonder dat de meeste mensen heel erg ziek worden. Dat laatste is ook het effect van de immuniteit die is opgebouwd door eerdere infecties en meerdere vaccinatierondes.

De Nederlandse regering wilde deze week nog niet alles van het slot gooien maar koos wel voor versoepelingen. Ondertussen klinkt een luide roep om een visie voor de toekomst: een antwoord op de vraag hoe het langetermijnbeleid eruit gaat zien.

Veldepidemioloog Amrish Baidjoe heeft alvast wat koffiedik erbij gepakt. Hij begint met een waarschuwing: “Mensen gaan prat op verhalen over het einde van de pandemie, dat hebben we al eerder gezien. Zo gauw de golf naar beneden gaat, zoals ook nu in de ziekenhuizen, ontstaat er overmoed.”

Daar waakt hij voor: een nieuwe variant kan roet in het eten gooien, zeker als we dat risico onvoldoende serieus nemen, zegt Baidjoe. Overigens wijzen ook andere optimisten op het risico van een nieuwe variant. Omikron mag dan minder ziekmakend zijn, een volgende variant hoeft dat niet te zijn.

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

Denken in scenario's

Maar eindspel of niet, ongeacht alle onzekerheden wil het kabinet komende maand met een visie komen voor het leven met corona na deze golf.

Daar is Baidjoe niet tegen: “Die visie moet je uitwerken, alleen moet je in scenario’s denken. Ook op een worst-casescenario moet je voorbereid zijn, niet alleen op corona als griep.”

De veldepidemioloog deelt het optimisme dat nu rondgaat. “De data zien er goed uit. En laten we eerlijk zijn: als de deltavariant nooit haar intrede had gedaan waren we sneller uit de crisis geraakt. Ondertussen is er meer immuniteit in de samenleving en zijn we beter gewapend tegen het virus.”

Net als Baidjoe hangt ook Talitha Muusse de vlag nog niet uit, maar dan om een andere reden: “Het lijkt alsof we nu veel vrijheid terugkrijgen maar dat is ook maar een frame. Want eigenlijk is er nog steeds sprake van een forse achteruitgang ten opzichte van februari 2020.”

Muusse (30) is enigszins onbedoeld de stem van haar generatie geworden. De tv-persoonlijkheid - ze presenteerde tijdelijk de talkshow Op1 - wil meteen duidelijk maken dat ze weliswaar kritisch is op maatregelen die het maatschappelijk leven beperken, maar niet per se tegen beperkingen is. “Dat nog niet alles mag, kan nodig zijn. Maar er moet een beter debat komen over de aanpak van het coronavirus, zonder taboes. Dat lijkt me cruciaal als je werkt aan een toekomstvisie.”

Aan dat debat heeft het volgens haar ontbroken de afgelopen twee jaar. “Met 19 fracties in de Tweede Kamer zou je een waaier aan gedachten en smaken verwachten met ideologische verschillen. Maar het coronadebat is platgeslagen in voor of tegen het regeringsbeleid.

Hierdoor heeft Muusse het gevoel dat plannen voor een toekomst mét corona nog helemaal niet zijn uitgewerkt. Zelf heeft ze een uitgangspunt geformuleerd voor een eventuele toekomstvisie: lockdowns zoals we die hebben gehad moeten niet terugkeren. Mensen zijn het te gewoon gaan vinden dat de overheid sectoren op slot doet of om een QR-code vraagt bij de sportschool, vindt Muusse.

Nooit meer een lockdown

Muusse staat niet alleen. Ruim 250 burgemeesters ondertekenden vorige week een brief van hun collega’s Femke Halsema (Amsterdam) en Paul Depla (Breda) waarin het kabinet werd opgeroepen haast te maken met die toekomstvisie waar mensen zo naar snakken.

De burgemeesters stellen dat Nederland een ‘open samenleving’ is en ontmoetingsplaatsen open dienen te blijven. Vervolgens moet er een toekomstvisie komen waarin staat hoe dat veilig kan. Daarbij moet acute bestrijding van het virus door middel van repressie niet meer centraal staan, maar het vrije leven.

“Een lockdown moet een ultiem gereedschap zijn dat je niet meer moet willen inzetten”, zegt burgemeester Ahmed Marcouch van Arnhem. Beloven dat een lockdown nooit meer nodig zal zijn is volgens hem politiek onmogelijk, maar dat moet wel het doel zijn. “We hebben nu bijna twee jaar geleerd over dit virus en weten hoe we het leven veilig kunnen inrichten met basismaatregelen rond hygiëne, testen, afstand, ventileren en thuisblijven.”

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

De aanpak van deze crisis verdient zodoende een harde reset, stelt Marcouch. Zonder jojo-beleid of maatregelen die voor burgers niet te volgen zijn. “Het gaat mis als we hier op slot zijn terwijl vijftig kilometer verderop over de grens alles kan. Dat heeft impact op het draagvlak van maatregelen dus moet je matregelen afstemmen met Duitsland en België.”

Ook stellen de burgemeesters in hun brief vast dat het knelpunt al twee jaar in de zorg ligt. Daar moet het kabinet drastisch op inzetten, vinden zij. ‘De gezondheidszorg moet zo worden ingericht dat het vrije samenleven er niet of zo min mogelijk door wordt gehinderd', zo valt te lezen.

De vraag is wat daarvoor nodig is. Nieuwe ziekenhuizen bouwen uitsluitend voor coronapatiënten? Investeringen van vele miljarden in het aantrekkelijk maken en houden van het beroep? Honderden ic-bedden extra?

Of hoeft er niet zoveel te veranderen, nu niet delta maar omikron de dominante variant is geworden? Jaap van Dissel, voorzitter van het Outbreak Management Team, zei recent in de Tweede Kamer dat de omikronvariant voor een kanteling in het denken zorgt. Zolang het kabinet als doel heeft de ziekenhuizen in de lucht te houden, kunnen veel meer besmettingen worden toegestaan. En zo geschiedde: sinds deze week mag bijna alles weer open tot tien uur ‘s avonds, ondanks ongeëvenaarde besmettingscijfers.

Ziekenhuizen minder belast

“De zorg om ziekenhuisbedden lijkt door omikron inderdaad iets naar de achtergrond te verdwijnen”, zegt Peter van der Voort. Hij staat aan het hoofd van de intensive care in het UMCG. “Mijn inschatting is dat het in de ziekenhuizen niet meer zo nijpend gaat worden als voorheen. Dat zie je ook in andere landen. Mits er geen andere, vervelendere variant opduikt.”

Ongeacht die constatering vraagt een langetermijnvisie volgens Van der Voort, die namens D66 lid is van de Eerste Kamer, om in verschillende scenario’s te denken. “Ook het scenario waarin we de maatschappij open houden ten koste van de zorg voor coronapatiënten, die dan niet allemaal naar het ziekenhuis kunnen, moet op tafel liggen.”

Het zit Van der Voort net als Talitha Muusse dwars dat discussies over dergelijke fundamentele vraagstukken nauwelijks zijn gevoerd. “Als je wilt dat de zorg voor reguliere patiënten op de lange termijn beschikbaar blijft kan het gevolg zijn dat niet iedereen met ernstige covid de zorg kan krijgen die nodig is. De vraag is dan: wat vinden we belangrijker? Maar die vraag wordt helemaal niet gesteld.”

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

Ziekenhuisbedden niet de heilige graal

‘Uiteraard’ moet het kabinet in zijn toekomstvisie stilstaan bij de capaciteit in de zorg, en meer specifiek die op de intensive care, zegt Van der Voort. Maar het ic-hoofd vindt tegelijk dat extra ziekenhuisbedden niet de heilige graal zijn om uit deze crisis te komen.

Van der Voort hoopt juist dat het kabinet haast maakt met beleid dat is gericht op gezond leven. “Covid is de vinger op de zere plek. Namelijk; een ongezonde levensstijl, die ondertussen gemeengoed is geworden, is een belangrijke factor in deze pandemie. Als iedereen een gezonde BMI [body mass index, red.] had gehad dan was er op de intensive care door corona geen probleem geweest.”

Als het gaat om investeren in de zorg moet het kabinet juist meer kijken naar de GGD’s, die het afgelopen decennium financieel zijn uitgekleed, zegt veldepidemioloog Baidjoe. “We moeten met investeringen zorgen dat de GGD’s meer vet op de botten krijgen. Daar werken mensen die heel belangrijk zijn in een epidemie, zoals artsen maatschappij en gezondheid.”

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

Blijven testen?

Een ander belangrijke vraag die het kabinet moet beantwoorden is hoeveel belang het hecht aan testen. In Spanje wil men na deze golf het coronavirus behandelen als de griep en niet iedere besmetting registreren.

Epidemioloog Baidjoe legt uit dat testen belangrijk is omdat mensen dan even in isolatie kunnen en experts zicht houden op het virus. Maar een vraag die ongetwijfeld gaat opdoemen is of isolatie of quarantaine straks nog nodig is, want dat doen we bij griep toch ook niet? Baidjoe begrijpt die discussie maar vindt het daarvoor nu nog te vroeg. “Laten we in ons optimisme nou niet meteen alle instrumenten afschrijven.”

In de toekomst kan hij zich wel een scenario voorstellen waarbij niet iedereen met klachten naar een teststraat gaat, maar de aanwezigheid van het virus wordt gemonitord. Bijvoorbeeld met een systeem zoals Gripnet in Frankrijk, waarin een representatieve populatie wordt gevolgd.

‘Stop met testcijfers’

Dat laatste sluit meer aan bij de visie van Talitha Muusse, die ervoor pleit om helemaal te stoppen met het naar buiten brengen van dagelijkse of wekelijkse besmettingen. “Je moet die dagkoersen echt loslaten om vrij naar de toekomst te kunnen kijken. Dat vinden we heel moeilijk en het voelt bijna als onmogelijk. Maar die cijfers dicteren hoe we onze samenleving inrichten en dus moeten we er vanaf. Mensen krijgen ook niet dagelijks een update op hun telefoon van het aantal verkeersslachtoffers, voor ze de weg op gaan.”

Muusse hoopt daarnaast dat het kabinet in zijn toekomstvisie stilstaat bij de spontaniteit van het leven. Dat er ruimte is voor experiment. Ze is daarom huiverig voor suggesties zoals het verplaatsen van carnaval of andere grote evenementen naar de zomermaanden waarin mensen minder vatbaar zijn voor het virus. “Er is de afgelopen twee jaar heel veel ingeleverd op vrijheid en spontaniteit. Dat je kunt gaan en staat waar je wilt, je ontwikkelen, en ontplooien. Ik maak me hard voor het teruggrijpen van die spontaniteit en daar past een anderhalve meter of qr-code niet bij. We moeten echt proberen om terug te gaan naar normaal.”

Lees ook:

Versoepelingen? Dat is niet voor iedereen goed nieuws

Versoepelingen van de corona-maatregelen staan voor de deur. Wat het virus doet bij kwetsbare patiënten is ongewis, onderstrepen artsen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden