ReconstructieSchool voor Persoonlijk Onderwijs

Hoe een onderwijsideaal verzandt in dubieuze geldtransacties, belangenverstrengeling en gedesillusioneerde docenten

SvPO-locatie in Utrecht.  Beeld Hollandse Hoogte / Werry Crone
SvPO-locatie in Utrecht.Beeld Hollandse Hoogte / Werry Crone

Bestuurder Misha van Denderen heeft een netwerk van schoolstichtingen opgericht dat volgens deskundigen dubieuze transacties mogelijk maakt.

Als iets te mooi lijkt om waar te zijn, is het vaak te mooi om waar te zijn. Dat concluderen inmiddels verschillende docenten die werkzaam zijn of waren bij de School voor Persoonlijk Onderwijs – een middelbare school met acht vestigingen verspreid over het land. Ze zijn teleurgesteld in de school en spreken over lesmethodes die verouderd zijn en niet deugen, over beoordelingen die enkel samenhangen met de prestaties van de klas en over leerlingen die het computerprogramma met lesmateriaal kunnen hacken.

De meeste docenten die voor dit verhaal geraadpleegd zijn, zijn ontredderd en boos. Ze willen anoniem blijven omdat ze nog op één van de SvPO-scholen werken, of op zoek zijn naar een andere baan. Ze voelen zich bedonderd, want ze hadden hoge verwachtingen van de school en de missie van Misha van Denderen en zijn vrouw Suzan Polet.

Dat is niet zo gek. Van Denderen weet met zijn School voor Persoonlijk Onderwijs vanaf de start in 2010 veel positieve aandacht te genereren in de media en in de politiek. In het Zeeuwse Kapelle opent toenmalig D66-fractieleider Alexander Pechtold de eerste school. Hij refereert in zijn toespraak aan de Tweede Kamer die zich hard maakt voor de komst van SvPO in de regio, want de staatssecretaris van destijds (Sharon Dijksma) zette haar vraagtekens bij de nieuw te stichten school. Er was al genoeg keus. Pechtold spreekt in zijn toespraak over ‘lef om te vernieuwen’, over het ‘belang van een leven lang leren’ en over ‘investeren in kennis.’

Kleine klassen, maar waar komt dat geld vandaan?

Iets wat hij Van Denderen met zijn vernieuwende onderwijsconcept toevertrouwt. De bestuurder is zelf econoom en filosoof, en heeft ervaring met ICT. Van Denderens onderwijsidee is als volgt: bij de SvPO-scholen draait het om persoonlijk onderwijs. In de klassen zitten ongeveer zestien leerlingen, in de bovenbouw iets meer, en ze krijgen niet of nauwelijks huiswerk omdat het grootste gedeelte op school afgerond wordt.

De heldere structuur en de aandacht voor de leerlingen bieden ruimte om de kinderen zoveel mogelijk uit te dagen waardoor ze een hoger niveau halen – opstromen in onderwijsjargon. Die kleine klassen bekostigt Van Denderen door te snijden in de administratie. Zo kennen SvPO-scholen geen conrector, geen zorgcoördinator en geen decaan. Dat soort taken wordt uitgevoerd door de docenten. Juist dat concept sprak Pechtold zo aan. “De voornemens klinken mijn fractie als muziek in de oren”, zei hij tijdens een onderwijsoverleg in 2008.

Dat is de theorie, maar volgens docenten en deskundigen is de praktijk minder rooskleurig. Er is kritiek op de ingewikkelde stichtingenstructuur en het leerling- en lessysteem dat Van Denderen ontwikkelt en beheert.

Privéstichting met maar één bestuurder

Eerst het geld. De inkomsten van de school komen bij verschillende stichtingen binnen: de acht SvPO-scholen, die ieder onder een eigen stichting vallen, krijgen via de overkoepelende Anbi-stichting subsidie van de overheid (voor 2021 is daar meer dan 18,5 miljoen euro voor gereserveerd). De Anbi-stichting ontvangt daarnaast een ouderbijdrage van 250 euro per kind plus een bedrag van 200 euro dat gebruikt wordt voor schoolspullen. Daarnaast vergaart Van Denderens privéstichting Frederikssoon inkomsten met het beheer en onderhoud van zijn zelf ontwikkelde leerling- en lessysteem. ­Iedere scholenstichting betaalt jaarlijks 30.000 euro. Van Denderen geeft wel een korting op zijn systeem dat hij bij zijn eigen scholen op de markt brengt. In plaats van 240.000 euro vraagt hij 150.000, zo staat in de jaarrekening van de Anbi-stichting uit 2019. Dat geld stroomt vervolgens naar privé-stichting Frederikssoon waarvan Van Denderen als enige bestuurder is. Vanaf 2020 schrapt Van Denderen de ICT-vergoeding van 18.500 euro per school en brengt hij enkel een bestuursvergoeding van 16.500 euro per school (132.000 euro in totaal) in rekening, zegt de schoolbestuurder in een reactie.

En vanaf hier wordt het mistig. Er stroomt veel geld naar Frederikssoon, maar dat valt niet te controleren, omdat het een privéstichting betreft en die is niet verplicht een jaarrekening te deponeren. Uit de statuten van de stichting blijkt wel dat Misha van Denderen de enige bestuurder is, iedere ­mate van toezicht ontbreekt. “Een stichting waarin één persoon alle bestuursfuncties vervult, is een soort black box”, zegt Jan van Koningsveld, directeur van het Offshore Kenniscentrum en voormalig Fiod-rechercheur. Zelf legt Van Denderen de constructie anders uit. Dat hij de privéstichting in zijn eentje bestuurt, komt “omdat het om het beheer van mijn eigen vergoedingen gaat.”

Dat geldt niet voor de acht schoolstichtingen en de overkoepelende Anbi-stichting, ook wel bekend onder de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs. Daarvan is Van Denderen weliswaar de voorzitter, maar hij laat zich vergezellen door twee toezichthoudende commissarissen. Van Denderens vrouw, Suzan Polet, heeft ook een flinke vinger in de pap. Ze heeft een algemene volmacht van de stichting en mag namens het bestuur optreden, en ze is coördinator van de schoolleiders. In 2019 stond ze bovendien bij twee scholen op de loonlijst voor 0,5 fte. Met alleen die functie verdiende ze in dat jaar 132.000 euro. Daarnaast ontvangen de toezichthoudende bestuursleden een vrijwilligersvergoeding die sinds dit schooljaar (2020/2021) is verhoogd van 1700 naar 8400 euro per jaar. Volgens Van Denderen is dat nodig, omdat deze nooit was aangepast in de afgelopen tien jaar en ze inmiddels toezicht moeten houden op acht schoolstichtingen in plaats van één.

Misha van Denderen en Suzan Polet van de School voor Persoonlijk Onderwijs (SvPO).  Beeld Copyright Andy Astfalck/Orange Pictures
Misha van Denderen en Suzan Polet van de School voor Persoonlijk Onderwijs (SvPO).Beeld Copyright Andy Astfalck/Orange Pictures

‘Ik snap niet dat een notaris dit heeft laten passeren’

Alle alarmbellen gaan af bij Martin Jan van Mourik, emeritus hoogleraar notarieel en privaatrecht. “Deze constructie is heel ongebruikelijk en maakt allerlei verdachte transacties mogelijk.” Wat hem tegen de borst stuit, is de dominante positie van Van Denderen binnen het netwerk van de stichtingen én het feit dat hij als enige is aangesteld als bestuurder bij de privéstichting. In de statuten van Frederikssoon staat dat die tot doel heeft de Scholen voor Persoonlijk Onderwijs vooruit te helpen. “Statutair mag je in je eentje besturen, maar het komt nauwelijks voor. Want je raakt uit zicht en bent niet te controleren. Ik snap niet dat een ­notaris deze akte heeft laten passeren. ­Zeker als je dit koppelt aan de aard van de werkzaamheden, en de hoeveelheid geld die omgaat binnen de scholen en de stichtingen, is transparantie van groot belang. Je moet alle twijfels bij voorbaat wegnemen en dat is hier zeker niet aan de hand.” Van Koningsveld vult aan: “Het ontbreekt aan transparantie en checks en balances, waardoor het risico op misbruik wordt vergroot”.

Van Mourik en Van Koningsveld zijn niet de enigen met argwaan. In 2013 gaan er ook alarmbellen af bij de toenmalige accountant die de jaarrekeningen van Van Denderens scholen in Kapelle en Hurdegaryp controleert. Accountantskantoor Hilgers onthoudt zich van een oordeel, zoals dat heet in vakjargon. Met andere woorden: er is onvoldoende informatie aanwezig om een deel van de geldstromen te kunnen controleren.

De reden: belangenverstrengeling, zo vermeldt Hilgers in de accountantsverklaring. De accountant kan het in rekening ­gebrachte bedrag van 154.000 euro door Stichting Frederikssoon aan de stichting van het Tjalling Koopmans College in Hurdegaryp, niet controleren. Van Denderen werkt inmiddels met een ander accountantskantoor. In een reactie laat Van Denderen weten dat er volgens hem toen fouten zijn gemaakt bij het in dienst nemen van het personeel. “Door de mensen zelf in dienst te hebben, kwam stichting Frederikssoon in de rol van opdrachtnemer van de school terecht. Dat is een potentiële belangenverstrengeling. Er hadden daarom verantwoordingen van gemaakte uren gemaakt moeten worden en dat is niet gebeurd: de betrokkenen deden hun werk gewoon als werknemer en niet met urendeclaraties. De accountant vond dit daarom niet te controleren.” Van Denderen zegt zijn werkwijze te hebben aangepast.

‘Het is html van de jaren negentig’

Terug naar het klaslokaal en het online leersysteem, het zogeheten workbook. Dat online leersysteem is de pijler onder het SvPO-concept. Het idee is simpel: alle vakken in de onderbouw worden alleen onderwezen op de laptop. De boeken en de opdrachten staan allemaal online, en iedere leerling weet precies waar hij of zij aan toe is. Halverwege het jaar moet bijvoorbeeld 50 procent van de lesstof en opdrachten ­afgerond zijn. De percentages worden zorgvuldig bijgehouden, zodat leerlingen kunnen inspelen op eventuele achterstanden.

Maar de docenten voelen zich voorgelogen. Ze hoopten een systeem aan te treffen dat volkomen up-to-date zou zijn. “Maar het is html van de jaren negentig”, aldus één van de leerkrachten. “Het haalt het niet bij wat het zou moeten zijn, en wat andere scholen bieden.” Bovendien werkt het fraude in de hand, zeggen de docenten: antwoordenboekjes circuleren tussen verschillende vestigingen en het blijkt vrij eenvoudig voor de leerlingen om het systeem te hacken. Van Denderen: “Net als huiswerk op andere scholen kunnen leerlingen het werk omzeilen. Ze kunnen bijvoorbeeld antwoorden overtikken of met een app laten invullen. Maar om bij kinderen die hun huiswerk niet maken te spreken over ‘fraude’ is natuurlijk onzin. Het is niet verstandig van ze en ze zullen dat ook merken op de toets over de stof. Bij SvPO is de kans om huiswerk te omzeilen overigens een stuk kleiner dan op andere scholen, aangezien het grootste deel van het huiswerk onder toezicht van een docent in de klas gedaan wordt.”

Workbook geeft veel controle

De docenten hebben meer klachten. Ook inhoudelijk valt er volgens hen het een en ander af te dingen op het workbook. Allereerst wordt er gewerkt met verouderd lesmateriaal. Voor Engels worden in de onderbouw methodes uit 2002 gebruikt, zegt één van de docenten. En de lesstof van economie dateert uit 2013 en juist dat vak is aan verandering onderhevig. Namen van instanties of btw-tarieven kloppen niet meer. “Het kan soms gedateerd lijken, maar dat doet aantoonbaar niet af aan de effectiviteit van de oefeningen: om bijvoorbeeld te leren rekenen met btw maakt het weinig uit of je met 19 procent of 21 procent werkt”, aldus Van Denderen.

Maar de grootste frustratie zit ’m in het rigide systeem waarin antwoorden worden fout gerekend die het programma misschien als fout herkent, maar die dat niet zijn.

Van Denderen denkt dat dit meevalt en wijst erop dat door de toevoeging van een recente lijst synoniemen de kans kleiner wordt dat een antwoord fout wordt gerekend. “Maar belangrijker”, aldus Van Denderen, “buiten het algoritme is er nog altijd de docent in de klas om antwoorden te beoordelen. Docenten kunnen ook aangeven dat bepaalde antwoorden voortaan wel (of juist niet) goed gerekend moeten worden.”

Docenten twijfelen aan die flexibiliteit van het systeem en kaarten de valkuilen aan bij Misha van Denderen en Suzan Polet. Ze vragen of het mogelijk is om af te wijken en de kinderen andere lesstof en andere toetsen voor te schotelen, of in ieder geval om na te denken over aanpassingen. Daar wil de directie niets van weten, zeggen de docenten. Een nieuwe lesmethode is niet aan de orde, want workbook geeft een grote mate van controle, aldus één van hen. Van Denderen: “Workbook is belangrijk in het kerncurriculum van de onderbouw omdat het het mogelijk maakt voor leerlingen om ‘veel meters te maken’. Dat is een bewezen effectieve strategie voor hun ontwikkeling in de onderbouw.”

Er wordt overal op beknibbeld, ­behalve op de eigen familie

Er is nog iets dat de docenten frustreert. In de bovenbouw wordt workbook alleen nog gebruikt voor de talen. De exacte vakken, net als geschiedenis, aardrijkskunde en economie, werken niet meer met het systeem van de stichting SvPO. Docenten in de bovenbouw merken dat de kinderen in de vierde klas amper het niveau halen dat van hen verwacht wordt. Als Van Denderen zegt dat de ‘opstroom’ boven het landelijk gemiddelde ligt en veel leerlingen op zijn scholen boven hun basisschooladvies uitkomen, dan heeft hij daar volgens de docenten gelijk in. Maar vraag niet hoe, voegen ze daaraan toe, want de stof die ze hebben geleerd uit workbook beklijft te weinig. Van Denderen weerspreekt dat. Hij wijst op “de uitstekende resultaten die behaald worden volgens het onderwijsresultatenmodel van inspectie, net als op de uitkomsten van Cito-metingen.” Ook vraagt hij aandacht voor de goede eindexamenresultaten.

Veel docenten hebben inmiddels gedesillusioneerd hun ontslag ingediend. Op de SvPO-vestiging in Hurdegaryp zijn alleen al in de afgelopen weken elf docenten weggegaan. Volgens Van Denderen komt dat grote verloop naast “mensen die een nieuwe stap in hun leven of loopbaan maken” doordat “enkele docenten uit de bovenbouw de terechte conclusie hebben getrokken dat ze niet bij SvPO passen.” De belangrijkste reden daarvoor is volgens hem dat de docenten havo-4-leerlingen te veel loslieten. “De schoolleider heeft deze docenten herhaaldelijk aangesproken en aangespoord om havo-leerlingen een strakkere begeleiding te geven. De docenten deden dit onvoldoende.” In dat licht is het wel opvallend dat van de 5-havo-leerlingen dit jaar iedereen geslaagd is. Over het gehele schooljaar zijn in Hurdegaryp alles bij ­elkaar 22 van de 42 docenten opgestapt, zeggen bronnen.

Het is de docenten een doorn in het oog: er wordt overal op beknibbeld, ­behalve op de eigen familie, zeggen zij. Want naast Suzan Polet en Misha van Denderen, hebben de zonen Milan en Tycho (beiden nog student) verschillende taken op de school. Ze geven onder andere examentrainingen. Kosten: 157 euro voor twee dagen. Dat heeft volgens Van Denderen grote voordelen. Tot 2019 ­waren de trainingen ondergebracht bij een commerciële aanbieder die 285 euro rekende voor twee dagen. De kwaliteit was toen minder en afspraken werden niet nagekomen. “SvPO heeft toen besloten om de trainingen in eigen beheer te nemen.” Ook springen de zoons regelmatig bij, bij de eindexamens of ze geven extra bijles aan de leerlingen.

Nog een frappant detail: de privéstichting Frederikssoon heeft twee hypothecaire leningen verstrekt aan de zonen van Van Denderen voor de aankoop van appartementen in Amsterdam, blijkt uit de hypotheekakte. Van Mourik: “In principe mag je het geld dat binnenkomt ­beleggen, en dat kan ook een hypothecaire geldbelegging zijn. Maar het is zeer de vraag of je geld moet uitlenen aan je familie.” Van Denderen spreekt in een ­reactie over een solide belegging, met een hogere rente-opbrengst voor de stichting dan de marktrente, en zegt dat zijn zonen “niet bij een bank terecht kunnen, omdat die denkt dat ze niet in staat zijn om af te lossen. De bestuurder (Van Denderen , red.) weet wel beter.”

De hoogleraar zet er vraagtekens bij. “De structuur biedt de mogelijkheid tussen de stichtingen en Van Denderen – inclusief diens echtgenote en diens kinderen – een economisch verkeer te ontwikkelen dat, al dan niet via Stichting Frederikssoon, vooral ten goede komt aan Van Denderen als privépersoon en/of diens echtgenote en/of diens kinderen.”

Van Denderen verdient niet alleen geld met zijn zelfontwikkelde leer- en lessysteem. Hij heeft ook een vastgoedportefeuille. Zo is stichting Frederikssoon eigenaar van een kerk in Deventer, en de SvPO-stichting van een missiehuis in Hoorn.

‘Waarom steeg de waarde zo snel?’

Sommige transacties roepen vragen op. Op 28 mei 2010 kocht Van Denderen als privépersoon een pand ter waarde van 860.000 euro in Kapelle van een vastgoedbedrijf. Vijf maanden later, op 2 november, verkoopt hij dat voor 1.210.000 miljoen euro aan meneer M.J. van Rijn die getrouwd is met mevrouw M.B.A van Denderen. Een familierelatie, aldus Van Denderen.

Van Rijn op zijn beurt verhuurt het pand voor 240.000 euro (in 2019: 266.000 euro) per jaar aan de SvPO-stichting. Met andere woorden: aan de school waar Van Denderen de baas is. Los van het feit dat de winst in vijf maanden tijd aanzienlijk is (zo’n 350.000 euro), riepen beide transacties allerlei vragen op: waarom steeg die winst zo snel? Is die 240.000 euro wel een zakelijke prijs? Van Denderen snapt de ophef niet. “In 2010 staakte het ministerie de bekostiging van de nieuw opgerichte school in Kapelle. Om de school te behoeden voor een faillissement en de reeds aangenomen leerlingen onderwijs te kunnen bieden, heeft de bestuursvoorzitter een familierelatie bereid gevonden om het gebouw over te nemen. Die nam daarmee het risico om met een moeilijk verkoopbaar pand te blijven zitten als de school het niet zou redden. De boekwinst is ­gebruikt om de school te bekostigen en overeind te houden en dat is gelukkig ook gelukt.”

Hoewel de Inspectie een onderzoek deed en dacht dat er sprake was van belangenverstrengeling, concludeerde de Accountantskamer in 2015 dat de SvPO niets te verwijten viel en kreeg de Inspectie een tuchtrechtelijke waarschuwing. Van Mourik is desondanks kritisch: “Ook bij deze transactie vraag ik me af: wat heeft de notaris hier gedaan? Want het is volstrekt niet helder waarom de waarde in drie maanden tijd zo snel is ­gestegen.”

Na het gesprek mailt één van de docenten die voor dit verhaal geraadpleegd is. Zij wil nog wat kwijt: “Dit is waar we mee te maken hebben: Een retoricus met een droom (en/of een pensioenpotje wat gevuld moet worden) die in zijn eentje de boze wereld te lijf gaat om het evangelie van het Persoonlijk Onderwijs te verkondigen.” Zelf doet ze er niet meer aan mee. “Desillusie is een stille sloper, het holt mijn werkplezier en passie uit en plant een zaadje van bitterheid. Ik wil niet blijven klagen, dus ik kies er bewust voor de SvPO-soap niet meer binnen te laten komen.”

Verantwoording: dit verhaal is gebaseerd op gesprekken met verschillende docenten van verschillende SvPO-vestigingen, op intern mailverkeer, op wob-documenten, op uittreksels uit het handelsregister van de Kamer van Koophandel en het kadaster, op de rechtspositieregeling van de school en op gesprekken met deskundigen die de zaak nader hebben bestudeerd. De docenten willen anoniem blijven omdat ze nog op de school werkzaam zijn, of op zoek zijn naar een nieuwe baan. De namen en de contactgegevens zijn bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Inspectie oordeelt keihard over Utrechtse school met kleine klassen en weinig huiswerk

Een vernieuwende school met kleine klassen en weinig huiswerk. Op papier een prachtig onderwijsconcept. Maar de inspectie oordeelt zeer kritisch over de School voor Persoonlijk Onderwijs in Utrecht. De school probeert publicatie van het inspectierapport tegen te gaan. Vrijdag doet de rechter uitspraak.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden