null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

ReconstructieProtestbeweging

Hoe de politie meekeek bij Extinction Rebellion

De aanhouding van een groep activisten van Extinction Rebellion, kort voordat zij eind januari de A12 wilden blokkeren, leidde tot woede en onbegrip. Hun strafdossiers laten zien hoe politie en justitie de beweging in kaart brachten.

Stefan Keukenkamp en Daphne ten Klooster en Sophie Polm

In de deuropening staan drie agenten. “Bent u Sofie Vos? U bent aangehouden.” Het is 07.00 uur in de ochtend en de 27-jarige activist wrijft de slaap uit haar ogen. De agenten lopen met haar mee naar boven, de slaapkamer in. Voordat ze de kans krijgt haar telefoon te pakken, trekt één van de agenten het apparaat van de oplader. Even later zit Vos op het politiebureau in Den Haag, waar ze haar ontbijt krijgt: witte boterhammen met jam in een plastic zakje.

Eenmaal in de cel komt het besef. Ze stort in, huilt een uur lang onophoudelijk. Om 11.30 uur begint het verhoor. Weer begint Vos te huilen, terwijl ze zichzelf had voorgenomen dat niet te doen. Sterk blijven, denkt ze.

De politie houdt die ochtend zes activisten aan van Extinction Rebellion (XR). Bij de één bellen de agenten netjes aan, bij de ander staan ze met een feloranje stormram in de tuin. Een zevende activist meldt zich de volgende dag op het bureau. De klimaatactivisten zijn van plan om twee dagen later de A12 blokkeren. Het Openbaar Ministerie (OM) verdenkt hen van opruiing en noemt de blokkades ‘gevaarzettend en ontwrichtend’. Ze krijgen allemaal een gebiedsverbod voor de A12.

In de gaten

Wat Vos en haar mede-activisten die ochtend niet weten, is dat de politie hen al wekenlang intensief in de gaten houdt. Een agent kijkt mee in besloten chatgroepen en een informant geeft namen door van organisatoren van het klimaatprotest.

Samen met onderzoeksplatform Investico en De Groene Amsterdammer reconstrueerde Trouw het politieonderzoek naar in totaal acht activisten, aan de hand van de in totaal ruim 600 pagina’s tellende strafdossiers met codenamen Quistinic en Lignol. De dossiers geven een uniek inkijkje in de werkwijze van de politie.

24 november 2022 (7 weken voor start politieonderzoek)

In een chatgroep van XR op berichtendienst Signal verschijnt een melding: Inge wil lid worden. In de online groep delen activisten informatie over de eerstvolgende A12-blokkade op 26 november.

De volgende dag reageert activist Tessel Hofstede op Inges verzoek. Ze is een van de beheerders van de groep. Inge kan niet meer meedoen met de blokkade morgen, want de briefing voor nieuwe deelnemers is al geweest. “Hopelijk ben je er de volgende keer bij!”, schrijft Hofstede.

Klimaatactiegroep Extinction Rebellion blokkeert de A12 tussen het ministerie van economische zaken en klimaat en de tijdelijke Tweede Kamer op 28 januari.  Beeld Joris van Gennip
Klimaatactiegroep Extinction Rebellion blokkeert de A12 tussen het ministerie van economische zaken en klimaat en de tijdelijke Tweede Kamer op 28 januari.Beeld Joris van Gennip

Dat ze ooit echt mee zal doen is onwaarschijnlijk. Inge is namelijk een ‘virtueel agent’: een politiemedewerker van de Dienst Observatie en Techniek die (heimelijk) online informatie verzamelt. In het strafdossier rapporteert de agent onder codenaam H238.

Op 25 november antwoordt de agent aan de groepsbeheerder:

‘Helaas dus net te laat. Ik ben niet zo’n social media dier. Veel succes morgen💪’

H238 krijgt wel vast toegang tot de chatgroep voor de volgende A12-blokkade, op 28 januari.

20 december 2022

De politie krijgt ook informatie uit een andere hoek. Een informant meldt zich bij het Team Openbare Orde Inlichtingen (Tooi), een speciaal politieteam dat informatie verzamelt om burgemeesters in staat te stellen de openbare orde te handhaven. De informant heeft een tip over de organisatie van de blokkade op 28 januari.

‘De organisatoren van de XR actie waarbij het plan is om op 28 januari 2023 de A12 te bezetten zijn: Niels, Paul, Tessel en Lucas.’

2 januari 2023

‘Ik ben bereid om aangehouden te worden. Ik neem geen legitimatie mee’, schrijft ‘Inge’. De agent zoekt opnieuw contact met de beheerder van de online chatgroep van Extinction Rebellion. Deze keer ruim vóór de volgende blokkade. De groep telt inmiddels honderden leden. Inge vraagt of ze ingedeeld kan worden bij een andere chatgroep die in Den Haag verzamelt om samen de snelweg op te gaan. Ze sluit af met:

‘Op naar de 28ste💪.’

Het lukt. Behalve tot de algemene groep krijgt H238 nu ook toegang tot de chat voor de regio Den Haag.

12 januari 2023 (start onderzoek ‘Quistinic’)

Justitie start een onderzoek naar activist Lucas Winnips, die in december leuzen op de tunnelwand van de A12 heeft gespoten. Een dag later geeft de officier van justitie ook toestemming voor het starten van een ander strafrechtelijk onderzoek, naar opruiing, een misdrijf waar je maximaal vijf jaar gevangenisstraf voor kunt krijgen. Het gaat om het oproepen tot de blokkades van 26 november en 28 januari. Vanaf nu begint de politie de strafdossiers aan te leggen. Daarbij wordt ook gebruikgemaakt van informatie die ze de afgelopen weken verzamelde.

Agent H238 heeft inmiddels een lijstje opgesteld van acht telefoonnummers. Het zijn de beheerders van de twee groepen waarin ze meekijkt. Met dat lijstje gaat een inspecteur van de politie aan de slag. Bij zeven 06-nummers komt de politie erachter welke namen daarbij horen. Dat gebeurt met hulp van een grote telecomdatabase waarin namen en adressen zijn gekoppeld aan een telefoonnummer of IP-adres.

null Beeld Joris van Gennip
Beeld Joris van Gennip

19 januari 2023

Activist Winnips wordt in zijn woonplaats Castricum klemgereden door een agent en afgevoerd in handboeien. Hij wordt verdacht van opruiing omdat hij op Twitter heeft opgeroepen tot het blokkeren van de A12, en van vernieling vanwege het spuiten van de leus ‘Stop fossiele subsidies’. De schadepost is 10.000 euro. De offerte voor het schoonmaken is bijgevoegd in het dossier, de gemeente wil de kosten op de verdachten verhalen.

Winnips’ advocaat Willem Jebbink reageert woest in de media. “Al die klimaatactivisten worden monddood gemaakt”, zegt hij. Winnips krijgt een gebiedsverbod en mag niet naar de A12 tijdens de komende blokkade.

22 januari 2023 (zes dagen voor de A12-blokkade)

Op sociale media reageren andere actievoerders op de arrestatie van Lucas. De politie monitort die activiteit, en zo verschijnen vier activisten op de radar die nog niet in het dossier stonden. Eén van hen is Jelle de Graaf, bekend als de ‘tafelplakker’ van Jinek. Het dossier vermeldt de ‘Vernieling van een tafel tijdens een live-uitzending’, met daaronder een foto van de activist, vastgeplakt op de talkshowtafel. Het incident bleef zonder gevolg. “Geen kansrijke vervolgbare zaak”, zo concludeert de politie.

Na de arrestatie van Winnips schrijft De Graaf op Twitter:

‘De beste reactie op deze intimidatiepoging is massale klimaatactie. Op 28 januari blokkeren we de A12 in Den Haag (...).’

In totaal heeft het OM nu acht activisten aangemerkt als verdachte. Zij hebben volgens het OM de meest actieve en invloedrijke rol. ‘Influencers’, noemt het OM ze. Ze zouden met hun grote bereik op sociale media ook niet-XR leden ‘aanzetten tot strafbare feiten’.

23 januari 2023

De politie duikt in het verleden van de verdachten. Aan de hand van eerdere registraties in de systemen schetst de politie van iedereen een sfeerbeeld. Zeven verdachten voerden vaak actie met Extinction Rebellion en zijn daarbij meerdere keren gearresteerd. De verdachten blijken ook geregistreerd te staan op allerlei bijeenkomsten die ‘goed en gemoedelijk’ verliepen, en waar ze niet aangehouden werden.

Op 28 januari worden meer dan 700 demonstranten opgepakt door de politie.  Beeld Joris van Gennip
Op 28 januari worden meer dan 700 demonstranten opgepakt door de politie.Beeld Joris van Gennip

En dan is er activist en dichter Joke Kaviaar (de alias waar ze onder schrijft). Ze is nog nooit bij een actie van Extinction Rebellion geweest, en het is al ruim vijf jaar geleden dat ze voor het laatst werd gearresteerd. Maar ze heeft wél een strafblad en staat al jaren op de radar van de politie.

Kaviaar is, volgens het sfeerbeeld, ‘activist anarchist’. Ze zoekt ‘in taalgebruik de grenzen op van de wet met betrekking tot oproepen van geweld’. Kaviaar zelf is vooral verrast als ze het dossier doorneemt. “Ik zie dat ze tijdens een lezing die ik in 2019 gaf, zelfs hebben genoteerd wat voor stickers ik op mijn laptop heb geplakt.”

26 januari 2023

Op het bureau in Den Haag onderwerpen twee agenten Sofie Vos aan een verhoor. De activisten zijn, nadat ze thuis werden opgehaald door de politie, verdeeld over drie verschillende bureaus in Den Haag. Ze hebben de ochtend in een cel doorgebracht. Tijdens het verhoor krijgen ze bijna identieke vragen voorgelegd. Het gaat over hun idealen, over de organisatiestructuur van XR en hun Twitterberichten.

(...)

“Wat vind je van het huidige klimaatbeleid van Nederland?”
“Geen commentaar.”

“Hoe zou het ideale Nederland of zelfs de ideale wereld eruit zien volgens jou?”
“Geen commentaar.”

(...)

De politie vraagt tijdens de verhoren ook aan de verdachten of ze de toegangscode van hun telefoon willen geven. Eén van de activisten geeft die. In een losse rapportage beschrijft een hoofdagent hoe hij vervolgens onderzoek doet in haar Samsung Duos. De agent kijkt rond in de online gesprekken en verzamelt gedeelde bestanden, namen en berichten.

‘Als ik politie-informant zou zijn, ging ik kijken wie beheerders zijn van de signalgroep om te bepalen wie preventief opgepakt moet worden’, leest de agent in een chatgesprek tussen de Samsung-eigenaar en een tweede activist.

Na afloop van de verhoren krijgen alle activisten een gebiedsverbod voor de A12: ze mogen niet naar de demonstratie op 28 januari. Ze worden nog diezelfde dag vrijgelaten.

27 januari 2023 (één dag voor de A12-blokkade)

Hun telefoons hebben de activisten nog niet teruggekregen, maar eenmaal thuis tikken ze nieuwe Twitter-berichten op vanachter hun computer:

‘Moed is een spier die je kunt trainen, we laten ons niet intimideren! Kom morgen naar Den Haag, 12.00 op of naast het asfalt!’, schrijft een van de activisten.

‘Lieve mensen, je mag de A12 morgen niet blokkeren! Maar wat niet mag, dat kan nog steeds’, schrijft ‘activist anarchist’ Joke Kaviaar.

Nog steeds monitort de politie de online accounts van de activisten. Alle berichten neemt justitie op in het strafdossier.

28 januari 2023 (de dag van de A12-blokkade)

Na de aanhoudingen is de bereidheid om naar het protest te gaan alleen maar gegroeid. De politie schaalt die dag op vanwege eerdere ‘strafbare feiten’ van Extinction Rebellion waaronder vernieling, openlijk geweld, huisvredebreuk en (snel)wegblokkades. In totaal zet de politie 311 agenten in die dag.

Tijdens de demonstratie pakt de politie Winnips op, die ondanks zijn gebiedsverbod toch gaat demonstreren. Aan het einde van de middag heeft de politie ruim 760 activisten gearresteerd.

Voor de rechter

Woensdag stonden de activisten voor het eerst voor de rechter tijdens een inleidende zitting. Willem Jebbink, de advocaat van de verdachten, noemt de zaak en bijbehorende dossiers ‘zeer opvallend’. “Het werken met informanten en virtueel agenten ben ik in de vijftien jaar dat ik activisten bijsta nog nooit tegengekomen.”

De activisten laten zich niet ontmoedigen door het politieoptreden. Het volgende protest is immers al aangekondigd: zaterdag, op Eindhoven Airport.

Verantwoording

Trouw kreeg in samenwerking met De Groene Amsterdammer en Investico inzage in het strafdossier naar opruiing door ­Extinction Rebellion rond de blokkades van de A12 in november en januari. Het dossier bevat onder meer een samenvatting van hoe het politieonderzoek is gegaan, welke en hoe (opsporings)methodes zijn ingezet en uitwerkingen van verhoren.

Reactie OM

Het Openbaar Ministerie stelt dat de opsporingsmethode in dit onderzoek bestond uit het raadplegen van Twitter-accounts van verdachten. Het meekijken met online groepen van de actiegroep en de inzet van een informant gebeurde in het kader van de openbare orde.

De politie zegt in een reactie dat de agent die meekeek in chatgroepen “puur informatie verzamelde in het kader van een verwachte ernstige openbare orde verstoring op grond van artikel 3 politiewet. De officier van justitie speelde hierin geen rol.”

Volgens het OM probeert ‘men’ de zaak heel groot te maken met verwijzingen naar het demonstratierecht. Justitie wijst op de Haagse rechtbank, die bij herhaling heeft uitgesproken dat een blokkade van de A12 strafbaar is. “De verdachten zijn nog dezelfde dag op vrije voeten gesteld. Er was voor hen geen beletsel om op 28 januari in Den Haag te demonstreren, zolang ze zich hielden aan de wettelijke regels.”

Het OM stelt verder dat XR ‘persisteert’ in de blokkades die strafbare feiten zijn, ondanks optreden van politie en justitie en meerdere rechterlijke uitspraken. Daarbij vindt justitie dat zij juist terughoudend heeft opgetreden. “Pas bij de vijfde blokkade is een meer dwingend strafrechtelijk kader gehanteerd.”

Lees ook:

Activisten Paul en Tessel vervolgd voor opruiing

Activisten Paul Hendriksen en Tessel Hofstede van Extinction Rebellion stonden woensdag voor de rechter op verdenking van opruiing. ‘Wat we deden lijkt ineens heel duister.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden