InterviewEva Mulder

‘Hij bedoelde het vast niet zo.’ Waarom omstanders negatief reageren op slachtoffers van seksueel geweld

Den Haag, met de campagne #Let'sTalkAboutYES voerde Amnesty afgelopen november actie op het Plein voor de Tweede Kamer om aandacht te vragen voor een nieuwe verkrachtingswet. Beeld Phil Nijhuis
Den Haag, met de campagne #Let'sTalkAboutYES voerde Amnesty afgelopen november actie op het Plein voor de Tweede Kamer om aandacht te vragen voor een nieuwe verkrachtingswet.Beeld Phil Nijhuis

Eva Mulder deed onderzoek naar negatieve reacties op verhalen van verkrachtingsslachtoffers. ‘Hoe meer details mensen horen, hoe minder ze iets herkennen als seksueel geweld.’

‘Waarom ben je met hem mee naar huis gegaan’? Of: ‘Waarom heb je het niet gewoon op een schreeuwen gezet?’ Slachtoffers van seksueel geweld krijgen nogal eens te maken met dergelijke reacties, zegt sociaal-psycholoog Eva Mulder. Vooral als slachtoffers niet voldoen aan een ‘ideaalbeeld’ reageren mensen negatiever, blijkt uit het onderzoek waar ze vrijdag op promoveert aan de Universiteit van Tilburg.

Dat ideaalbeeld bestaat bijvoorbeeld uit slachtoffers die tegenstribbelen of na afloop verdrietig of angstig reageren. Het zijn geen slachtoffers die verstijven of boos zijn. Opvallend is dat hoe meer details mensen horen, hoe minder snel ze de situatie bestempelen als seksueel geweld. Mulder: “Op het moment dat iemand abstract moet zeggen wat seksueel geweld is, is het simpel: verkrachting is seks tegen de wil. Maar als iemand in detail hoort wat er is gebeurd, komen er al snel reacties als: het is onprettig voor het slachtoffer, maar de ander bedoelde het vast niet zo.”

Man of vrouw: het maakt kennelijk uit

Het maakt ook uit of het slachtoffer een man of een vrouw is. Mulder confronteerde proefpersonen met verschillende slachtofferverhalen en vroeg ze spontaan te reageren. “Als het een vrouw betrof die met iemand mee naar huis ging terwijl ze dronken was, dan werden woorden als ‘naïef’ en ‘dom’ heel veel gebruikt. Bij mannelijke slachtoffers was de reactie anders. Er werd weleens gezegd dat iets niet zo verstandig was, maar een woord als ‘naïviteit’ viel nooit.”

‘Miscommunicatie’

Dergelijke reacties komen niet per se voort uit kwade bedoelingen, benadrukt Mulder. “Mensen reageren zo omdat ze hun best doen om er een begrijpelijk verhaal van te maken voor zichzelf. Dat doen ze met de middelen die hun zijn aangereikt. Die middelen bevinden zich in de samenleving: in verhalen die je te horen krijgt over hoe seksuele interactie gaat. Zo wordt vrouwen van jongs af aan geleerd om zich bewust te zijn van de risico’s die ze lopen, terwijl we dat van mannen minder verwachten.”

En zo zijn er een hoop van wat Mulder ‘verkrachtingsmythes’ noemt, die ervoor zorgen dat mensen negatief of bagatelliserend reageren op slachtoffers. “Een jonge vrouw die zegt verkracht te zijn, krijgt bijvoorbeeld te horen: ‘Je hebt vast achteraf spijt van de seks en wil niet als slet worden gezien’. Zo’n mythe kan bestaan omdat we seks nog altijd zien als iets schaamtevols, vooral voor vrouwen.” Ook veel gehoord momenteel: het kwam vast door een miscommunicatie. Daarmee hoef je als omstander niet helemaal de schuld bij het slachtoffer of vermeende dader te leggen, aldus Mulder.

Seks en seksueel geweld, macht en onmacht

Dergelijke mythes veranderen, zodat slachtoffers zich wel gehoord voelen, is lastig, erkent de Tilburgse onderzoeker. De nieuwe zedenwet van justitieminister Ferd Grapperhaus, is wat haar betreft een stap in de goede richting. “Ik vind het goed dat er in de nieuwe wet meer nadruk komt te liggen op vrijwilligheid en onvrijwilligheid, in plaats van op dwang en geweld. Zo’n wet heeft invloed op hoe er in de maatschappij wordt gesproken over wat wel en niet kan. Al kan het juridische kader ook maar beperkt inspelen op de complexiteit die veelal samengaat met seks en seksueel geweld. Sommige slachtoffers willen geen aangifte doen, maar hebben wel behoefte hun verhaal te doen. Daarom moeten we naast een juridische reactie ook aandacht besteden aan de maatschappelijke respons.”

#MeToo is wat dat betreft een goed voorbeeld, denkt ze. De verhalen die slachtoffers nu openlijker delen, brengen het gesprek over seksuele interactie en macht en onmacht op gang. Maar of het al tot minder victim blaming heeft geleid, betwijfelt ze. “Er is ook een tegenreactie gekomen van mensen die zeggen: ‘Valt dat ook al onder seksueel wangedrag? Je mag vrouwen tegenwoordig niet eens meer een hand geven’.”

Lees ook :

Praten over seksueel geweld? De meeste hulpverleners vinden het maar een eng onderwerp

Psychologen en verslavingsdeskundigen vinden het moeilijk met cliënten te praten over seksueel geweld. Terwijl de ervaring van toen vaak een verklaring is voor de problemen van nu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden