ReportageRestauratie

Het VOC-schip in Amsterdam is gerestaureerd en gelukkig niet meer zo lek als een mandje

Werkmannen leggen de laatste hand aan VOC-schip de Amsterdam. De replica ligt op scheepswerf Damen shiprepair in Amsterdam-Noord voor onderhoud.
 Beeld Jean-Pierre Jans
Werkmannen leggen de laatste hand aan VOC-schip de Amsterdam. De replica ligt op scheepswerf Damen shiprepair in Amsterdam-Noord voor onderhoud.Beeld Jean-Pierre Jans

Met vier kilometer hennepvlas is de replica van het achttiende-eeuwse VOC-schip de Amsterdam weer waterdicht gemaakt. Kalefateren, of breeuwen, is handwerk voor echte vaklieden. ‘Oersaai en erg bevredigend.’

Het was echt de hoogste tijd dat de Amsterdam weer eens werd opgekalefaterd. De replica van het VOC-schip, dat ooit als een drijvend bestelbusje tussen Oost-Indië en Amsterdam pendelde, was zeven maanden weg voor groot onderhoud. Vrijdag ligt hij weer op zijn plek naast het Scheepvaartmuseum, vlak bij het Centraal Station.

Nu ligt de Amsterdam nog bij Damen Shiprepair in Amsterdam-Noord. Het grote houten schip met de drie masten, het kenmerkende touwwerk, felgekleurde achtersteven en gouden boegbeeld in de vorm van een leeuw, valt in het niet bij het enorme cruiseschip ernaast. Op de werf werkten vijftig vaklieden zich een kromme rug aan de kieren tussen de planken van de romp. Kalefateren, ofwel breeuwen, is zwaar werk, vertelt Jan Kuperus, terwijl hij met zijn handen in zijn zakken tevreden naar het inmiddels weer geschilderde schip kijkt. Samen met Rienk Gardenier runt hij timmerbedrijf Kuperus & Gardenier dat verantwoordelijk is voor de restauratie.

Publiekstrekker

Het VOC-schip is sinds 1991 de publiekstrekker van het Scheepvaartmuseum. Jaarlijks betreden ruim 300.000 mensen de loopplank, bukken ze voor de lage deurposten, voelen aan het houten stuurwiel en vergapen zich aan de hut van de kapitein. Het is al voor de derde keer dat het schip een onderhoudsbeurt kreeg, maar het is de eerste keer dat het zo rigoureus werd aangepakt. Dat moest, want het schip was zo lek als een mandje. Elke acht minuten werd het water eruit gepompt, anders zou het zijn gezonken, grinnikt Kuperus. “Al is het bij het museum niet erg diep, het schip kan er hoogstens slagzij maken. Dat zou trouwens ook een mooi plaatje zijn geweest.”

In een droogdok werd eerst de staat van het schip bekeken. “Best spannend, want we hadden geen idee wat we zouden aantreffen.” Gelukkig viel het mee, en nadat het oude werk was verwijderd en de rotte planken vervangen kon het breeuwen beginnen.

‘Werk’ en ‘breeuwen’? Breeuwen is het oude ambacht van het waterdicht maken van een schip, legt Kuperus uit. “Dat doe je door met teer bewerkt hennepvlas tussen de kieren van het schip te slaan met beitels.” Maar liefst achthonderd kilo, ongeveer vier kilometer vlas, was er nodig om het zaakje weer waterdicht te krijgen.

De replica van VOC-schip Amsterdam bij scheepswerf Damen shiprepair. 

 Beeld Jean-Pierre Jans
De replica van VOC-schip Amsterdam bij scheepswerf Damen shiprepair.Beeld Jean-Pierre Jans

Goed luisteren en voelen

Bijna acht weken lang waren zo’n achttien mensen dagelijks aan het breeuwen, zegt Kuperus. “Het is een techniek die ze destijds ook gebruikten en echt allemaal handwerk. Je maakt lussen van het vlas en die sla je met een beitel tussen de kieren. Je moet goed luisteren en voelen. Op een gegeven moment merk je dat er spanning op komt. Dan is de naad gevuld. Het is geconcentreerd werken. Net als boekhouden: bloedsaai, maar je moet wel je kop erbij houden. Maar als het resultaat goed is, is het heel bevredigend. Echte breeuwers hebben een eigen hamertje waar een verhaal bij hoort. En eigen ijzers, sommige zijn breder, andere weer dikker. Voor dit schip hebben we speciale brede breeuwijzers laten maken. Dat vinden ze dan prachtig, die werden direct een verzamelobject.”

Ook museumdirecteur Michael Huijser viel het op met hoeveel enthousiasme er is gewerkt aan de renovatie. “Dat is echt de bijvangst van dit project.” In totaal kostte de hele operatie een miljoen euro, maar nu kan de publiekstrekker er zeker weer tien jaar tegenaan.

Toen de Amsterdam in de jaren tachtig van de vorige eeuw werd gebouwd was het een werkverschaffingsproject, vertelt Huijser. “Er was een crisis en zo werden werklozen geholpen. Bovendien waren mensen trots om samen te werken aan zo’n nationaal symbool. We hadden onze VOC-mentaliteit toen nog hoog in het vaandel. Dat is de laatste jaren wel veranderd. Nu hebben we meer oog voor de keerzijde van het verhaal. De komende tijd gaan we samen met bezoekers onderzoeken hoe we dat het beste kunnen vertellen. We willen meer aandacht voor de menselijke kant. Bijvoorbeeld: wat gebeurde er nou echt aan boord van die schepen waar soms twee derde van de bemanning omkwam? En de Amsterdam was misschien een transportschip, maar je kunt het ook gebruiken om het verhaal over de slavenschepen te vertellen.”

Woordenlijst

Kalefateren of kalefaten: andere woorden voor ‘breeuwen’

Breeuwen: het waterdicht maken van een schip met behulp van ‘werk’

Werk: vlas, meestal van hennep, dat is bewerkt met teer of pek

Breeuwnaad: de kieren tussen de planken

Rondhout: de masten van een schip, omdat ze rond zijn

Blokken of klossen: katrollen waarmee de touwen voor de zeilen worden gespannen

Schip: geen boot, noem een schip geen boot, dan is de boot aan

Lees ook:

Weg met de VOC-mentaliteit: het Scheepvaartmuseum laat de schaduwkant van de Gouden Eeuw zien

Het Amsterdamse Scheepvaartmuseum wil meegaan met de tijdgeest. Het verhaal over de rijkdommen van de VOC mag niet langer het enige verhaal zijn dat wordt verteld

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden