AnalyseCorona

Het Oxford-vaccin is klaar voor de confrontatie met het virus

In Zuid-Afrika worden de eerste klinische onderzoek gedaan op patiënten met een potentieel vaccin tegen het coronavirus. De eerste resultaten, afkomstig uit Oxford, wijzen op een sterke reactie van het immuunsysteem. Beeld EPA
In Zuid-Afrika worden de eerste klinische onderzoek gedaan op patiënten met een potentieel vaccin tegen het coronavirus. De eerste resultaten, afkomstig uit Oxford, wijzen op een sterke reactie van het immuunsysteem.Beeld EPA

De eerste proef op mensen met het zogenoemde Oxford-vaccin is veelbelovend, al moet het vaccin zich nog bewijzen. Een analyse.

Het coronavaccin dat is ontwikkeld door de Universiteit van Oxford, is veilig, geeft alleen lichte bijwerkingen en roept een sterke immuunreactie op. Een tweede vaccinatie versterkt die respons nog eens, blijkt uit de eerste humane studie met het vaccin die maandag is gepubliceerd in het medisch tijdschrift The Lancet. Daarmee is nog niet gezegd dat het vaccin ook daadwerkelijk beschermt tegen het nieuwe coronavirus.

Het Oxford-vaccin heeft al veel gejuich geoogst en als de successen zich blijven aaneenrijgen, zou ook die laatste fase nog dit jaar kunnen worden afgerond. Maar dan duurt het nog zeker maanden eer er op grotere schaal kan worden ingeënt. Bovendien zijn in het verleden vele kandidaatvaccins op dit laatste traject gesneuveld. Nederland kocht een maand geleden, samen met Duitsland, Frankrijk en Italië, 300 tot 400 miljoen doses van dit Oxford-vaccin, dat door farmaceut AstraZeneca zal worden geproduceerd. Ook de Britse regering heeft alvast een voorschot genomen van 100 miljoen doses.

Traditionele vaccins gebruiken een verzwakte vorm of een stukje van de ziekteverwekker om een reactie van het immuunsysteem op te wekken. De ontwikkeling van zo’n vaccin is lastig en vergt veel tijd. Het vaccin uit Oxford gaat uit van een heel ander virus, dat is voorzien van een genetische code van het coronavirus. Met hulp van die code maakt het vaccinvirus ook corona-eiwitten aan waartegen het immuunsysteem antistoffen leert te maken. En omdat het virus zich in het lichaam probeert te vermenigvuldigen, ontwikkelt de afweer ook een tweede linie: zogeheten killer-T-cellen die door het coronavirus geïnfecteerde cellen kunnen opruimen.

Chimpansees

Het is een techniek die zich bij andere vaccins heeft bewezen en nu ook door andere laboratoria wordt ingezet voor een coronavaccin. Het voordeel van het Oxford-vaccin is dat het transportvirus een onschuldig adenovirus is dat bij chimpansees verkoudheid veroorzaakt. Mensen hebben zelden antistoffen tegen dit virus. Dat voorkomt dat het lichaam het vaccinvirus al verwoest voordat het zijn werk heeft kunnen doen.

Het optimisme over dit vaccin was veelal gebaseerd op uitlatingen in de media en successen met andere vaccins. Een paar jaar geleden hadden de onderzoekers uit Oxford, volgens dezelfde methode, een vaccin ontwikkeld tegen het Mers-virus, een vergelijkbaar coronavirus. Eind april ontstond grote opwinding toen bekend werd dat het nieuwe vaccin bescherming bood aan resusapen. Zes aapjes waren ermee ingeënt en waren, na blootstelling aan het coronavirus, niet ziek geworden. Later bleek wel dat de aapjes net zoveel virus in hun neusslijm hadden als niet-ingeënte soortgenoten. Ze waren dus niet minder besmettelijk geworden.

Nu is er dus een eerste test waaraan ruim duizend proefpersonen deelnamen. De helft kreeg het nieuwe vaccin, de controlegroep een vaccin tegen meningokokken. Het coronavaccin wekte bij meer dan 90 procent antistoffen op – en bij iedereen van een klein subgroepje dat twee inentingen kreeg. De cellulaire immuniteit werd bij iedereen opgewekt. De meeste proefpersonen hielden aan de inenting lichte klachten over, zoals hoofd- of spierpijn, en koorts.

Het vaccin heeft zich echter nog niet in de praktijk kunnen bewijzen. Geen enkele proefpersoon is na de inenting in aanraking met het virus gekomen. Er loopt een vervolgstudie met tienduizend Britse proefpersonen, en er zijn nog grotere tests gepland in de VS, Brazilië en Zuid-Afrika, landen waar het virus heftig rondwaart.

Gezonde proefpersonen

Dan moet ook blijken hoe zwaarwegend de beperkingen van deze studie zijn. Zo ging het nu om gezonde proefpersonen in de leeftijd van 18 tot 55 jaar, bijna allen blank. Werkt het vaccin ook bij ouderen of zwakkeren? Bij mensen uit andere etnische groepen? Hoe lang blijft de immuunrespons intact? In een commentaar wijst The Lancet erop dat deze techniek pas op 1 juli door de Europese Commissie is geaccepteerd, met een vaccin tegen ebola. “We weten nog veel niet over dit type vaccin.”

Er zijn volgens de Wereldgezondheidsorganisatie meer dan 160 vaccins in ontwikkeling. Daarvan zijn er 26 in een humane testfase, waarvan drie in de laatste ronde. Eén Chinees vaccin is al beperkt toegestaan – onder militairen.

De drie verschillende onderzoeksfasen

In fase I testen onderzoekers het vaccin voor het eerst op een kleine groep mensen. Eigenlijk is fase I niet de eerste fase. Daarvoor zijn al testen gedaan met proefdieren. Die verliepen bij AstraZeneca/Oxford niet helemaal naar wens. De resusaapjes die het vaccin kregen toegediend, bleken net zoveel virusdeeltjes in hun neus te hebben als de niet-ingeënte aapjes. Maar de onderzoekers concludeerden dat het vaccin toch de gewenste afweerreactie uitlokte.

In de studie die maandag is gepubliceerd moest blijken hoe het afweersysteem van mensen reageert op het middel, die reactie is dus positief. Ook is gebleken dat het vaccin veilig is. Dat AstraZeneca en Oxford nu al met publicaties komen over het nieuwe vaccin, is uitzonderlijk. Normaal gesproken duurt het jaren voordat de proefdiertesten en fase I zijn afgerond.

In fase II krijgt een grotere groep proefpersonen het vaccin. In deze fase doen AstraZeneca en Oxford hun testen nog in Engeland. In deze tweede fase kijken wetenschappers wat het vaccin doet bij verschillende groepen mensen, zoals ouderen en jongeren. Fase II duurt normaal gesproken twee tot drie jaar.

In fase III, die gemiddeld twee tot vier jaar duurt, gaan fabrikanten echt grootschalig testen. Dat gebeurt nu in Brazilië en Zuid-Afrika. Duizenden proefpersonen krijgen het vaccin, en een andere groep een placebo. Vervolgens is het afwachten om te zien wie in deze groepen besmet raakt en wie niet. Als het goed is, ligt het aantal besmettingen in de gevaccineerde groep veel lager. Maar ondanks de vaccinatie, zullen er zeker besmettingen zijn. Het vaccin zal namelijk niet voor 100 procent beschermen. Dat is zelfs niet het geval met vaccins die al jaren op de markt zijn en waaraan nog altijd wordt gesleuteld, zoals bijvoorbeeld het HPV-vaccin.

Als de testen klaar zijn, moeten de nationale instanties de vaccins nog goedkeuren. Een proces dat nog eens een jaar vergt. Dat zal nu niet het geval zijn, gezien de enorme druk die er op de ontwikkeling van het vaccin staat.

Lees ook:

De vaccinrace: welke variant haalt de eindstreep?

Ruim honderd vaccins tegen het coronavirus worden ontwikkeld. Een overzicht van de kanshebbers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden