Het hoofdkantoor van de Bataafse Petroleum Maatschappij in Den Haag. Beeld P.L. van Till
Het hoofdkantoor van de Bataafse Petroleum Maatschappij in Den Haag.Beeld P.L. van Till

Déjà vuDen Haag

Het oude Shell-kantoor als ‘uiting van den Nederlandsche ondernemingsgeest’

Paul van der Steen

Het ging snel met het bedrijf. De in 1890 opgerichte NV Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Exploitatie van Petroleum-bronnen in Nederlandsch-Indië hield in de beginjaren kantoor bij de directeur aan huis. Bij het zilveren jubileum in 1915 was de onderneming (inmiddels luisterend naar de naam Bataafse Petroleum Maatschappij) stevig gegroeid en een aantal locaties verder. Midden in bijzondere tijden werd een begin gemaakt met de bouw van een kolossaal kantoor met een grondoppervlak van 55 bij 61 meter en waarin alleen al vier miljoen bakstenen werden verwerkt.

In 1917 was de nieuwbouw gereed. De Haagse krant Het Vaderland jubelde: “Het is een bewijs allereerst van den bloei der maatschappij, die het deed verrijzen; het is de uiting van den ondernemingsgeest der Nederlandsche industrieelen in deze oorlogsjaren en het is bovendien een bijdrage tot verhooging van de schoonheid van deze stad.”

Shell, dat begin deze week aankondigde de hoofdzetel naar Londen te verplaatsen en volledig Brits te worden, gebruikt het kantoor nog altijd. De samenwerking van Shell en de Koninklijke, daterend uit 1907, liet in 1917 al zijn sporen na in het gebouw. De meest chique kamers waren voor de drie Nederlandse directeuren, onder wie de latere premier Hendrik Colijn. Een luxe vertrek was gereserveerd voor topman Henri Deterding, als hij tenminste in Nederland was. Want hij woonde en werkte inmiddels het grootste deel van de tijd in Londen

Paleisachtige hoofdkantoor

Het tijdens de Eerste Wereldoorlog gebouwde, bijna paleisachtige hoofdkantoor van de Bataafse Petroleum Maatschappij in Den Haag was een ontwerp van de gebroeders Marie en Johan van Nieukerken. Het werk van hun vader, architect Johannes van Nieukerken, vond al gretig aftrek bij industriëlen. Hij tekende villa’s voor hen en daarnaast de plekken waar ze graag even afstand namen van hun werk zoals het badhotel en het badpaviljoen in Domburg.

De zonen borduurden voort op de historiserende stijl van hun vader. Hun kring van opdrachtgevers zwoer bij dat traditionalisme. Het kantoor aan de Carel van Bylandtlaan knipoogde daarom ook naar de Nederlandse architectuur uit de Gouden Eeuw. Uit materiaalkeuzen en details als ornamenten bleek overigens wel dat de nieuwe tijd en de andere aanpak van tijdgenoten niet aan de twee broers voorbij waren gegaan.

Een gebouw vol moderniteiten

Kiezen voor neorenaissance-architectuur als die van de Van Nieukerks betekende niet kiezen voor oubolligheid over de hele lijn. Vanbinnen zat het gebouw vol moderniteiten. De verslaggever van Het Vaderland vermeldde de rode lichten bij de directeuren als ze niet gestoord wilden worden, de liften, een telefooncentrale met 150 aangesloten toestellen (maar plaats voor 400) en zeer eigentijdse ventilatie- en verwarmingssysteem. In elk vertrek was de temperatuur afzonderlijk te regelen. Het kantoor beschikte zelfs over een centrale stofzuiginstallatie.

De bedrijfsleiding hechtte ook aan fris, gezond personeel. Bij het nieuwe kantoor kwamen daarom twee tennisbanen. Medewerkers mochten bovendien gebruikmaken van de atletiekbaan en de voetbalvelden tegenover de burelen. Het management kondigde ook een algeheel rookverbod af binnen de muren van de nieuwbouw. Daarmee was de directie haar tijd te ver vooruit. De maatregel stuitte op zoveel verzet, dat die werd afgeschaft.

Na iets meer dan tien jaar was de door de gebroeders Van Nieukerk ontworpen behuizing al te klein. De eerste van vele uitbreidingen en aanpassingen volgde.

Loden kistje

In 2017 werd het Shell-kantoor in Den Haag gerenoveerd. Bij die gelegenheid werd een loden kistje gevonden dat bij de eerstesteenlegging in 1915 in het gebouw was geplaatst. Wie grote geheimen of spektakel als inhoud verwachtte, kwam bedrogen uit. Bij opening van het kistje werden bouwtekeningen, een jubileumboek over de eerste 25 jaar en een handgeschreven brief ondertekend door alle prominenten aanwezig bij de eerstesteenlegging aangetroffen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden