Advocaten arriveren bij de extra beveiligde rechtbank Schiphol.

Marengo-proces

‘Het Marengo-proces gaat over liquidaties, maar ook over de verdediging van de rechtsstaat’

Advocaten arriveren bij de extra beveiligde rechtbank Schiphol.Beeld ANP

De emoties liepen hoog op tijdens de laatste reeks zittingen van het Marengo-proces, dat vandaag wordt hervat. In de liquidatiezaak staan het OM en de advocaten van de verdachten lijnrecht tegenover elkaar.

Uniek is het niet dat het Openbaar Ministerie en advocaten elkaars integriteit in twijfel trekken, maar tijdens de laatste zittingsronde van het Marengo-­proces werden de verwijten ongewoon hard. Uiteindelijk kregen de advocaten twee weken de tijd van de rechter. Tijd om het op de laatste nipper toegevoegde proces-verbaal te bestuderen, met daarin een grote verzameling onderschepte pgp-berichten. Tijd om gedachten te formuleren over de gang van zaken rond de beschuldigingen aan hun adres. Tijd om de feiten te bespreken met hun cliënten en de ­deken, die toezicht houdt op de advocatuur en ­onderzoekt of advocaten tuchtrechtelijk verwijtbaar hebben gehandeld. Een taaie klus.

Hoe is het OM te werk gegaan?

Vandaag, tijdens een uitloopdag van die eerdere reeks voorbereidende zittingen, zullen de advocaten in het Marengo-proces vooral met vragen komen. Hoe is het OM te werk gegaan tijdens het onderzoek naar de zeventien verdachten die in deze strafzaak terechtstaan? Wist de leiding van de handelswijze van de officieren? En was de ­beslissing om twee strafadvocaten te ­schaduwen in Dubai gerechtvaardigd, in de hoop zo hoofdverdachte Ridouan T. op het spoor te komen?

De raadsmannen zullen de rechtbank hoogstwaarschijnlijk verzoeken het OM op te dragen de eigen manier van werken te bestuderen. Justitie kreeg de afgelopen weken felle kritiek op haar verrichtingen tijdens het Marengo-onderzoek, een proces dat draait om een reeks moordplannen en liquidaties binnen een omvangrijke criminele ­organisatie. Zo werd de organisatie door ­juristen als ‘losgeslagen’ bestempeld, nadat het AD vorige week onthulde dat twee betrokken advocaten heimelijk zijn geobserveerd.

Precies dat woord viel eerder in de extra beveiligde rechtbank Schiphol. Met onverholen woede zei advocaat Christian Flokstra twee weken geleden dat alles in dit straf­proces moet wijken voor het belang van het OM. Niet alleen noemden de advocaten de beschuldigingen quatsch, ook de werkwijze van het OM deed hen fulmineren. In het Marengo-proces zou justitie opereren als ‘aanklager, rechter en beul’.

Ontsleutelde pgp-berichten

Reden voor het geraas was een plots toegevoegd onderdeel van het onderzoek, dat al voor de zitting was uitgelekt. Het dient als onderzoeksverslag over de betrouwbaarheid van de verklaringen van kroongetuige Nabil B.. Hij stelt onder meer dat vooraanstaande advocaten in Marengo tijdens een ander strafrechtelijk onderzoek in 2015 gevoelige informatie hebben doorgespeeld aan hoofdverdachte T. en diens handlangers.

Volgens het OM klopt die bewering. ­Althans, uit onderschepte en ontsleutelde pgp-berichten die T. en de zijnen elkaar stuurden, blijkt onder meer dat hij allerlei details wist over de zaak. Informatie die niet openbaar was. En dus, zo wordt in het document geconcludeerd, moeten die gegevens deels zijn verstrekt door advocaten die betrokken waren bij strafonderzoek 26Koper. Ook stipte de officier aan dat uit de chats blijkt dat drie advocaten zich in contanten hebben laten betalen. Het zou gaan om ­bedragen van 4000 en 5000 euro.

Is dat onkies? Dat hoeft het helemaal niet te zijn, stelt strafpleiter Jeroen Nijboer. “Het is een misvatting dat wij geen cash geld mogen aannemen. De praktijk leert dat het niet vaak gebeurt, maar in bepaalde, uitzonderlijke gevallen kunnen we ons in contanten laten uitbetalen.”

Hij legt uit dat advocaten zich aan allerlei regels moeten houden, die onder meer zijn vastgelegd in de Advocatenwet en de Ver­ordening op de advocatuur. “De advocaat kan betalingen alleen dan in contanten aanvaarden of verrichten indien er feitelijke omstandigheden zijn die dat rechtvaardigen”, staat daarin te lezen. Wanneer de contante betalingen samen meer dan 5000 ­euro bedragen, moet de advocaat hierover advies vragen aan de deken.

Drie keer op de vingers getikt

Zelf heeft Nijboer dat nooit hoeven doen. “Wanneer ik op betaalde basis optreed, laat ik me het liefst giraal betalen, wat ook het uitgangspunt is voor advocaten. Contanten leveren gedoe op. Je moet dan naar de bank om het af te storten. Ondanks die richtlijnen kan het bovendien ingewikkeld zijn om te bepalen of iets wel of niet mag. Want wat zijn die omstandigheden precies? Het probleem met dergelijke regeltjes is dat ze kunnen leiden tot interpretatiediscussies.” Bij twijfel kan een advocaat de deken aan zijn jas trekken. “Maar die geeft je een advies, keurt niet goed of af. Zo sluit een positieve aanbeveling van de deken niet uit dat je ­later toch nog gelazer zou kunnen krijgen.” Voor het aannemen van cash geld zijn advocaten dit jaar tot dusver drie keer op de ­vingers getikt door de tuchtrechter.

Uitgezonderd zijn bijvoorbeeld de betaling van de eigen bijdrage bij gesubsidieerde rechtshulp. “Denk ook aan een cliënt die in Ecuador woont en geen bankrekening heeft”, zegt Nijboer. “Of iemand op wiens rekeningen het OM beslag heeft gelegd. In zulke gevallen zou je kunnen afwijken van het uitgangspunt van girale uitbetalingen. Maar besluit je daartoe, dan moet je wel goed vastleggen waarom het in die situatie niet anders kan. Zouden over die betaling vragen rijzen, dan moet je je wel kunnen verantwoorden.”

Duidelijker zijn de regels voor het door­geven van informatie. Vindt het OM het vanwege een lopend onderzoek van belang dat de verdachte tijdelijk geen contact heeft met de buitenwereld, dan kan het iemand tijdens zijn voorlopige hechtenis beperkingen opleggen. Dat gebeurt vaak in zaken rond ernstige zeden- en geweldsmisdrijven.

Verdachten in beperkingen, zoals de mannen in strafonderzoek 26Koper, mogen enkel spreken met hun advocaat. “Om te voorkomen dat het strafrechtelijk onderzoek wordt belemmerd, mag de advocaat op zijn beurt geen informatie delen met ­derden in zulke gevallen”, legt advocaat Max den Blanken uit. Hij is gespecialiseerd in complexe strafzaken als georganiseerde drugscriminaliteit en staat in Marengo een van de medeverdachten van T. bij.

Inschatten wat wel en niet kan

Tegenover de familie van cliënten moeten advocaten hun lippen bijvoorbeeld ­stevig op elkaar houden. Details over de aanhouding mogen zij niet geven aan anderen, noch informatie over medeverdachten of de ernst van het delict waarvan hun cliënt wordt verdacht. In beginsel mag de advocaat niets loslaten.

Houdt Den Blanken zich aan die regel? “Jazeker. Beperkingen zijn beperkingen, dan mag je geen informatie doorgeven zonder toestemming van de officier van justitie.” Ook wanneer zijn cliënt niet in beperking zit, is hij voorzichtig met het door­geven van boodschappen, voegt hij daaraan toe. “In de ene zaak doe ik dat wel, in de ­andere niet. Kijk, als een cliënt die ik al langer ken, is opgepakt voor het stelen van een blikje bier en ik weet dat zijn vrouw hem dreigt te verlaten, dan ben ik heus bereid een liefdesboodschap door te geven. Maar zit iemand vast op verdenking van meerdere moorden en vraagt hij mij zijn vriend te zeggen de spullen uit de schuur weg te ­halen, dan weiger ik dat. Als advocaat leer je in te schatten wat wel en niet kan.”

Toch verschijnen advocaten met enige regelmaat voor de tuchtrechter vanwege het schenden van hun geheimhoudingsplicht. Den Blanken: “Waar gewerkt wordt, worden fouten gemaakt. Maar het aantal zaken dat bij de tuchtrechter terechtkomt, toont aan dat het systeem deugt. Je loopt vroeg of laat tegen de lamp als je je als advocaat niet aan de regels houdt. Ook als niemand kijkt, moet je het juiste doen.”

In Marengo is het opvallend dat het OM zijn conclusies over het handelen van de ­advocaten niet direct heeft gedeeld met de deken, vindt zowel Den Blanken als Nijboer. Die toezichthouder behandelt en onderzoekt klachten over advocaten. Inmiddels heeft het OM de deken op de hoogte gesteld van de gevonden informatie, maar de constatering van misstanden kwam in eerste ­instantie via het uitgelekte proces-verbaal naar buiten. Ook dat aspect is onderdeel van de woede van de advocaten in Marengo. Had het OM zuivere motieven gehad, dan was het eerst naar de deken gegaan.

Verdediging van de rechtsstaat

Volgens de raadsmannen die worden ­beticht van het doorgeven van geheime ­informatie, is de handelswijze van het OM onderdeel van een strategisch spel. Want ­geven advocaten in de rechtszaal uitleg over de gesprekken die zij met cliënten of naasten van cliënten voerden, dan schenden ze niet alleen hun geheimhoudingsplicht tegenover hun cliënt, maar kan die informatie het OM ook helpen bij het verzamelen van bewijs. Zo zouden zij pgp-telefoons mogelijk aan personen kunnen koppelen. Zichzelf inhoudelijk verdedigen tegen de aan­tijgingen zullen zij vandaag dus niet doen.

Volgens Hans Nelen, hoogleraar crimino­logie aan de Universiteit van Maastricht, ligt het genuanceerder. Hij benadrukt het ­belang van een goede timing voor het OM. “Wanneer je de deken op de hoogte wilt brengen van zaken die mogelijk onkies zijn, dam moet je die gevonden aanwijzingen ­natuurlijk met hem of haar delen. Maar als je jouw kaarten te vroeg op tafel legt, kan dat het onderzoek en de vervolging behoorlijk schaden. Van de relevante aspecten van de bewijsvoering kunnen het beste niet te veel mensen op de hoogte zijn.”

Aan de andere kant, gaat hij verder, kun je als OM ook te laat zijn met het informeren van de deken. “Dan moet je, net als in deze zaak, lastige vragen beantwoorden over waarom je niet eerder met die gegevens op de proppen bent gekomen.”

Het Marengo-proces is uitzonderlijk, concludeert hij. Hij noemt advocaat Derk Wiersum en de broer van kroongetuige ­Nabil B., die eerder werden vermoord vanwege B.’s deal met justitie. “Deze zaak gaat niet alleen over moordpogingen en liquidaties in de onderwereld, maar draait ook om de verdediging van de rechtsstaat en de ­verharding van het criminele milieu. Op alle niveaus staat er veel op het spel, heel Nederland kijkt mee. Bovendien heeft ­Marengo een extra dimensie gekregen: ­welke stappen mogen en kunnen worden gezet als er aanwijzingen zijn dat advocaten verwijtbaar betrokken zijn bij criminele handelingen? De discussie daarover zal niet snel verstommen.”

Lees ook:

Advocaten vallen handelwijze OM aan in Marengo-proces

Advocaten in strafproces Marengo haalden flink uit naar het OM in de eerste van een reeks inleidende zittingen. Dat zij geheime informatie zouden hebben gedeeld met de organisatie van Ridouan T., doen ze af als quatsch.

Waar gaat het Marengo-onderzoek over?

Nabil B. is de kroongetuige in het Marengo-onderzoek. Waar draait dit onderzoek ook alweer om? Een tijdlijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden