Coalitieonderhandelingen

Het kan wel even duren voordat er overal een nieuw college zit

Annabel Nanninga (JA21) feliciteert PvdA-lijsttrekker Marjolein Moorman met de winst van de PvdA in de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen. Beeld ANP
Annabel Nanninga (JA21) feliciteert PvdA-lijsttrekker Marjolein Moorman met de winst van de PvdA in de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen.Beeld ANP

Nu de verkiezingen voorbij zijn, kunnen de onderhandelingen over nieuwe colleges beginnen. In sommige gemeenten zal de formatie dankzij de politieke versplintering lang duren.

Judith Harmsen

De stemmen zijn zo goed als geteld en dus is het na de gemeenteraadsverkiezingen van afgelopen woensdag tijd voor de volgende stap: de formatie. In meer dan driehonderd gemeenten wordt de komende weken bepaald wie plaatsneemt in het college van burgemeester en wethouders, en dus de toekomst van de dorpen en steden mag uitstippelen.

In sommige gemeenten lijkt dat op het eerste gezicht niet moeilijk. In Barendrecht kan de lokale partij Echt voor Barendrecht desnoods alleen aan de slag, de partij haalde immers zelfstandig een meerderheid van de zetels binnen. Hetzelfde geldt voor Lokaal Hellendoorn en Leefbaar Zeewolde. In Leeuwarden, Zaanstad, Zwolle en tal van andere gemeenten hebben de huidige coalities hun meerderheid behouden, en zou een doorstart dus mogelijk zijn.

Zestien partijen in één gemeenteraad

Toch kan het dankzij de politieke versplintering in andere gemeenten even duren voordat een akkoord is bereikt. Op veel plaatsen nam het aantal fracties bij deze verkiezingen toe. Bijvoorbeeld doordat nieuwe partijen als Forum voor Democratie en Volt hun entree maakten.

Wanneer er meer partijen nodig zijn om een meerderheid te vormen, duren de coalitieonderhandelingen over het algemeen langer, zo blijkt uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen naar de formaties van 2018. Na de gemeenteraadsverkiezingen van dat jaar duurde het gemiddeld 64 dagen voordat partijen tot een coalitieakkoord kwamen. In 2014 deden ze dat een stuk sneller. Toen werd gemiddeld 49 dagen onderhandeld.

Dit jaar staat in elk geval Almere voor een ingewikkelde opgave. Maar liefst zestien partijen werden er verkozen in de gemeenteraad. De VVD is met zes zetels de grootste partij van de stad, en zal daarom het initiatief nemen in het formatieproces. Geen makkelijke taak, zo schetst nummer twee van de lijst Koen Bokhorst: “Voor een meerderheid zijn al snel zeven of acht partijen nodig. Nu zitten we met vijf partijen in een coalitie en dat is al een behoorlijke uitdaging soms.”

Daarmee wil hij overigens niet impliceren dat een meerderheid per se noodzakelijk is. “We zijn nog bezig om een proces te formuleren. Daar valt nu nog weinig over te zeggen.”

Informateur Pechtold

Ook de raad van Den Bosch is verdeeld. Zeventien partijen wonnen er zetels. De grootste partij, D66, vroeg daarom voormalig partijleider Alexander Pechtold om als informateur op te treden en te onderzoeken welke coalitie het meest kansrijk is. Zodra de uitslag definitief is vastgesteld, zal hij starten met verkennende gesprekken.

Amsterdam schoof ook al een verkenner naar voren: oud-minister en PvdA-lijsttrekker Lodewijk Asscher. In Vlaardingen, waar de 35 raadszetels worden verdeeld onder veertien partijen, zal de voormalig minister van veiligheid en justitie Ivo Opstelten namens de VVD als verkenner optreden.

Externe (in)formateur niet nieuw

Het is, zeker in grote steden, niet ongebruikelijk dat iemand van buiten de gemeentepolitiek wordt gevraagd de formatie te begeleiden. Vier jaar geleden stelde naar schatting ongeveer een derde van de gemeenten een externe (in)formateur aan. In 2014 was dat zelfs 40 procent.

Het fenomeen is geenszins nieuw. Al in 2002, toen Leefbaar Rotterdam de verkiezingen won en de verstoorde politieke verhoudingen de samenwerking met andere partijen bemoeilijkten, vroegen de Rotterdamse partijen politicoloog Rinus van Schendelen de formatie te begeleiden.

Het is goed mogelijk dat ook dit jaar in Rotterdam iemand nodig zal zijn om de formatie in goede banen te leiden. Leefbaar Rotterdam werd er dit jaar de grootste partij, maar de grote vraag is: wie wil met hen in een college? Vier jaar geleden, toen de partij ook de grootste was, viel de partij buiten de boot doordat GroenLinks, VVD, D66, PvdA, ChristenUnie en CDA besloten samen te werken. Maar die coalitie is nu de meerderheid kwijt.

Dat geldt niet voor de coalitie in Den Haag. D66, VVD, GroenLinks, CDA en de PvdA hebben daar in principe genoeg zetels om door te kunnen gaan met besturen. Als ze dat doen, houden ze de grote winnaar van de verkiezingen, Hart voor Den Haag buiten het college.

Een grote verrassing zou dat niet zijn. Verscheidende partijen hebben voor de verkiezingen al aangegeven niet te zullen samenwerken met de partij zolang er nog een strafrechtelijk onderzoek loopt tegen partijleider Richard de Mos en zijn collega Rachid Guernaoui. De oud-wethouders worden verdacht van corruptie en deelname aan criminele organisaties.

In de hoop hen op andere gedachten te brengen kondigde De Mos vrijdag aan dat hijzelf en Guernaoui in elk geval geen kandidaten zullen zijn voor het wethouderschap.

Correctie 20/03: in een eerdere versie van dit stuk stond vermeld dat de VVD in Almere met vijf zetels de grootste partij is geworden. Dat klopt niet. De VVD won met zes zetels de lokale verkiezingen.

Lees ook:

Nederland stemde lokaler dan ooit, en niet alleen uit protest

Geen enkele landelijke partij wist de stembusgang naar de hand te zetten. Daarmee waren de gemeenteraadsverkiezingen lokaler dan ooit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden