NamenmonumentReportage

‘Het Holocaust Namenmonument schreeuwt: wees waakzaam’

Koning Willem-Alexander samen met Jacques Grishaver tijdens de onthulling van het Holocaust Namenmonument in Amsterdam.  Beeld ANP
Koning Willem-Alexander samen met Jacques Grishaver tijdens de onthulling van het Holocaust Namenmonument in Amsterdam.Beeld ANP

Koning Willem-Alexander onthulde zondag het Holocaust Namenmonument in Amsterdam. Een plek om te herdenken, te rouwen en te waarschuwen: ‘Laten we nooit meer onverschillig zijn.’

Isaac Barendse werd zes jaar oud. Helena Barendse mocht één verjaardag vieren, Hyman Barendse tien, Levie Barendse werd 69 jaar. Drieëndertig Hartogs Cohen werden tijdens de Holocaust vermoord. De jongste een peuter van twee, de oudste 67 jaar. Hun namen staan, samen met die van 102.000 andere vermoorde Nederlandse Joden, Roma en Sinti, gegraveerd in de bakstenen van het Holocaust Namenmonument in Amsterdam.

Aan dat monument gingen een rechtszaak en ruim vijftien jaar van strubbelingen vooraf. Tijdens de onthulling is rond het monument aan de Amsterdamse Weesperstraat een stuk van de hoofdstad afgezet. Er is veel politie op de been, een hond speurt naar explosieven. Omwonenden mogen tijdens de opening niet op het balkon zitten om de veiligheid van de aanwezige hoogwaardigheidsbekleders te waarborgen, en ’s nachts gaat het monument dicht om vernielingen te voorkomen. Maar daar gaat het niet over. Niet vandaag.

De koning legt een steentje

Terwijl de eerste rode herfstbladeren door de tuin waaien die grenst aan het monument, laat rabbijn Abraham Rosenberg tijdens zijn gebeden de namen van de vernietigingskampen opnieuw klinken. Daarna onthult koning Willem-Alexander het monument. Met Jacques Grishaver, voorzitter van het Nederlands Auschwitz Comité, legt hij naar Joods gebruik een steentje in het monument. Om aan te geven dat hij een graf heeft bezocht.

Grishaver heeft dan al gesproken over al die levens die geëindigd zijn; alle ‘het had gekund-scenario’s’, elke ‘wat-als’. Vlakbij de plek waar hij in 1942 werd geboren, kwam ook Lena Koopman ter wereld, vertelt hij. “Ik kwam erachter toen we bezig waren met het monument.” Kleine Lena, Leentje, had een moeder kunnen worden, zegt Grishaver, een grootmoeder. Kamerlid, minister-president. Ze had een eigen zaak kunnen starten, kunnen studeren, of de zaak van haar ouders over kunnen nemen.

Maar het mocht niet zo zijn. Het meisje werd, veertien maanden oud, vergast in Sobibor.

Nooit meer onverschillig

Elke naam in het monument behoort een mens toe, zegt ook architect Daniël Libeskind. “Mensen met dromen. Mensen die iets bijdroegen aan deze stad. Aan Nederland.” Ze komen thuis, zegt hij. Zijn ontwerp is in eerste instantie een in memoriam. Een plek om te herdenken en te rouwen. Maar, zegt Libeskind, het is ook een waarschuwing. “Een monument voor de onverschilligheid. Laten we nooit meer onverschillig zijn.”

Dit monument dwingt rekenschap af, zegt ook demissionair minister-president Mark Rutte. “Het schreeuwt: wees waakzaam.” De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema spreekt van ‘de aanvaarding van een opdracht’. “Amsterdam is ten tijde van de Jodenvervolging ernstig tekortgeschoten.”

Wanneer de deuren die leiden van de Hoftuin van de Protestantse Diakonie naar het monument zijn geopend, betreden genodigden de gangen tussen de bakstenen muren die samen het Hebreeuwse woord Lezecher, In Memoriam, vormen. De zon schijnt op het middenstuk waar bezoekers een steentje kunnen leggen, tussen de bakstenen muren valt de schaduw al. Op de achtergrond klinkt ‘Namen’, een muziekstuk dat in totaal 116 uur duurt. Het aantal uren dat nodig is om alle namen op te lezen die in de bakstenen gegraveerd staan.

Hier spreekt de geschiedenis

Bezoekers bewegen zich ondertussen doelbewust naar de namen van familieleden, of dwalen rond. Naam na naam, rij naar rij spreekt hier de geschiedenis. Er wordt gehuild, een beetje. Of gelachen. De geluiden van de stad klinken, Libeskind neemt dank in ontvangst voor zijn ontwerp.

Grishaver is een gelukkig mens, zegt hij. Omdat dit monument, waar hij al sinds 2006 voor strijdt, er eindelijk is. Maar er is ook verdriet, omdat het zo lang heeft geduurd. Voor een deel van de overlevenden en nabestaanden is het te laat. Zij kunnen hun hand niet meer leggen op de steen met de naam van wie gemist wordt.

Lees ook

Na 76 jaar is daar het Holocaust Namenmonument. ‘Je ziet in één oogopslag wat vernietiging inhoudt’

Nederland heeft een moeizame geschiedenis met Joodse monumenten, blijkt uit het nieuwe boek Vijfhonderd meter namen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden