ReportagePublieke armoede

Het geld is op in Stadskanaal. Hoe kwam een kerngezonde gemeente aan de grond te zitten?

Wethouder van financiën Johan Hamster (ChristenUnie) voor het gemeentehuis van Stadskanaal. Beeld Reyer Boxem
Wethouder van financiën Johan Hamster (ChristenUnie) voor het gemeentehuis van Stadskanaal.Beeld Reyer Boxem

Partijen van links tot rechts beloven in hun verkiezingsprogramma’s de financiële problemen van gemeenten aan te pakken. Stadskanaal, in 2013 nog de financieel gezondste gemeente van Groningen, weet hoezeer dat nodig is. Het geld is er op, net als elders in Nederland.

Het zel weer veurjoar word’n’, staat in keurig Gronings met graffiti op de zijkant van de skatebaan in de gemeente Stadskanaal geschreven. De woorden steken af tegen de hopen sneeuw eronder. Het is half februari 2021. “De jongeren van de school hier om de hoek hebben een hoopvolle boodschap achtergelaten”, zegt wethouder van financiën Johan Hamster (ChristenUnie). “Mooi toch?”

Met verf in de weer, het mag hier gewoon. Het is hun eigen skatebaan. Tien jaar geleden, in het eerste jaar dat Hamster wethouder was, kwamen de scholieren erom vragen. “In eerste instantie wilden ze natuurlijk gewoon dat de gemeente het zou regelen”, lacht de wethouder. “Maar uiteindelijk zijn ze zelf met een tekenaar aan de slag gegaan.” Een deel van het onderhoud doen de jongeren zelf. Zo leren ze verantwoordelijkheid te dragen, natuurlijk, maar als het de gemeente geld bespaart, komt dat de wethouder ook niet slecht uit.

Want geld, dat heeft de Oost-Groningse gemeente Stadskanaal bij lange na niet genoeg. Volgend jaar alleen al komt Stadskanaal 7 miljoen euro tekort. Ook de komende jaren verwacht de wethouder meer te zullen moeten uitgeven dan hij binnenkrijgt.

‘Sociaal domein’ slokt budget op

Op de werkkamer van wethouder Hamster hangt een cirkeldiagram dat in één oogopslag duidelijk maakt waar het overgrote deel van het geld van de gemeente in 2020 naartoe ging. Het felblauwe deel van de begroting dat staat voor het ‘sociaal domein’, is geen taartpunt meer te noemen. Het neemt meer dan de helft van de cirkel in beslag. Stadskanaal besteedde vorig jaar 73 euro aan de jeugdzorg, de zorg voor ouderen en langdurig zieken en inkomensondersteuning, op een begroting van in totaal bijna 120 miljoen.

Van de inkomsten van de gemeente Stadskanaal komt 80 procent uit het gemeentefonds, de subsidiepot van het Rijk. Andere inkomsten worden gegenereerd met lokale heffingen, zoals de onroerendezaakbelasting (ozb). Al jaren geeft de gemeente meer geld uit dan ze binnenkrijgt.

Niet zo gek voor een gemeente waar 25 procent van de inwoners boven de 65 jaar is, en waar het gemiddelde inkomen rond de 20.000 euro per jaar ligt. Meer mensen dan gemiddeld doen in Stadskanaal een beroep op hulp van de gemeente. Zeker een op de tien volwassen inwoners maakt gebruik van extra ondersteuning. Of dat nou hulp in het huishouden voor ouderen is, of thuiszorg. In 2020 hadden alleen de inwoners van de eveneens Oost-Groningse gemeente Oldambt gemiddeld meer ondersteuning nodig, blijkt uit cijfers van het CBS.

De skatebaan voor jongeren in Stadskanaal Beeld Reyer Boxem
De skatebaan voor jongeren in StadskanaalBeeld Reyer Boxem

Maar er is meer aan de hand. Ook de sociale werkvoorziening Wedeka, waar mensen met een beperking werken, drukt sterk op de begroting. Wedeka is de grootste werkgever van de gemeente Stadskanaal. Sinds de invoering van de participatiewet in 2015 kort het Rijk op de loonkosten voor de werknemers van die voorziening, de bedoeling was immers dat de werknemers met een beperking zoveel mogelijk bij ‘gewone’ werkgevers aan de slag konden. In Stadskanaal lukte het om 35 procent van de werknemers te detacheren naar de groenvoorziening, de schoonmaak of andere banen. Voor de 600 inwoners van de gemeente die nog altijd bij Wedeka werkzaam zijn legt Stadskanaal inmiddels jaarlijks 5000 euro bij.

Interen op de reserves

Het resultaat is dat Hamster zich gedwongen ziet langzaam in te teren op de reserves. Tien jaar lang bezuinigen ‘op alles wat los en vast zit’, van groenonderhoud tot muzieklessen leverde weliswaar in totaal ongeveer 15 miljoen op, maar het kon niet voorkomen dat de gemeente die in 2013 nog de financieel gezondste van Groningen was, nu echt de bodem van de schatkist heeft bereikt. “Onze reserves zijn opgebrand”, is de samenvatting van Hamster.

Toch wil de gemeente het de ‘Knoalsters’, zoals de inwoners van Stadskanaal in het Gronings heten, niet aandoen nóg meer te bezuinigen. Unaniem besloot de gemeenteraad eind vorig jaar een niet-sluitende begroting in te leveren bij de provincie, waardoor Stadskanaal onder toezicht kwam te staan. Voor grote en nieuwe uitgaven hebben ze nu toestemming nodig van Gedeputeerde Staten.

“We hebben laten onderzoeken waar we meer geld aan uitgeven dan we binnenkrijgen uit het gemeentefonds”, vertelt Hamster. “Dat zijn de zorgtaken, en het minimabeleid. We zijn bijvoorbeeld veel geld kwijt aan bewindvoering, en bemiddelingskosten. We hebben echt onze eigen verantwoordelijkheid genomen en gekeken of we misschien zelf rare dingen hadden gedaan. Maar we weten uit het verleden dat we eigenlijk altijd netjes op de centen hebben gelet. We hebben geen rare megalomane projecten gehad, dat past niet bij Stadskanaal. Voor de decentralisatie stonden alle lichten op groen.”

Stadskanaal is bij lange na niet de enige gemeente die de afgelopen jaren in de financiële problemen is geraakt. Deze week bracht NRC naar buiten dat maar liefst een derde van de gemeente de begroting voor 2021 niet rond kreeg. Vrijwel zonder uitzondering zijn het de kosten van de jeugdzorg, de zorg aan langdurig zieken en ouderen, en inkomensondersteuning die de tekorten veroorzaken.

Zorgkosten terugdringen gaat nauwelijks

Uit onderzoek in opdracht van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het ministerie van binnenlandse zaken bleek eind vorig jaar dat gemeenten alleen al aan de jeugdzorg in totaal in 2019 ongeveer 1,7 miljard euro meer uitgaven dan ze daarvoor van het Rijk ontvingen. Maar die zorgkosten terugdringen gaat nauwelijks, merken de gemeenten. De zorg wordt immers toegewezen door huisartsen en andere zorgprofessionals, of zelfs door de rechter.

En dus bezuinigen gemeenten op andere zaken. Zoals groenonderhoud, buurthuizen en armoedebestrijding. Of ze verhogen gemeentelijke belastingen, zoals de onroerendezaakbelasting (ozb), om de gaten in de begroting te dichten, bleek onder meer uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen, en uit cijfers van het CBS. Sommige gemeenten leggen geld bij uit hun algemene reserves, om te voorkomen dat ze onder toezicht komen te staan. Dat behalve Stadskanaal slechts elf andere gemeenten (drie procent van het totaal) nu voor grote en nieuwe uitgaven toestemming nodig hebben van de provincie, doet dan ook niets af aan de ernst van de situatie, vinden wethouders en experts.

In opdracht van de provincie werkt de gemeente Stadskanaal nu aan een herstelplan, maar het valt niet mee de gaten te dichten. De wethouder rekent voor: “In totaal heeft de gemeente drie buitenzwembaden. Als ik ze alledrie zou sluiten dan winnen we daarmee structureel drie ton. Ik kan het theater sluiten, dan winnen we acht ton, maar dan gaat de aantrekkelijkheid van de gemeente wel achteruit. Er komen dan minder mensen in het centrum en de horeca zal inkomen mislopen. Je wil graag een aantrekkelijke gemeente zijn, waar mensen ook graag willen komen wonen. Sluit je het theater dan verrijk je de gemeente dus met acht ton, maar je verarmt de gemeente met een veelvoud daarvan.”

Steeds bevlogener klinkt Hamster terwijl hij zijn pleidooi houdt. Haast onwillekeurig slaat hij met zijn hand op tafel als hij zegt: “Het valt niet meer uit te leggen dat we moeten schrappen in alle voorzieningen die we hebben, omdat het Rijk te weinig betaalt voor jeugdzorg en sociale werkvoorziening.”

Voorzieningen staan op het spel

Het is niet voor het eerst dat Hamster zijn verhaal doet in de pers. De wethouder, onlangs door Binnenlands Bestuur uitgeroepen tot beste lokale bestuurder van Nederland, vraagt al maanden aandacht voor de financiële problemen van zijn gemeente en de consequenties ervan. Hij laat zien welke voorzieningen op het spel staan met een rondgang langs het jongerencentrum met de skatebaan, het theater en de bibliotheek.

Wandelend tussen de boeken in de bibliotheek van Stadskanaal vertelt hij over de hoge taalachterstanden in de gemeente. Zestien tot zelfs 20 procent van de inwoners van Stadskanaal is laaggeletterd. “We hebben als gemeente de afgelopen jaren keihard gewerkt om de drempel om de bibliotheek binnen te lopen en hulp te vragen zo laag mogelijk te maken.” Moet hij dan die inzet te niet doen door te bezuinigen op de bibliotheek?, vraagt Hamster. “Dat kán de bedoeling toch niet zijn?”

De bibliotheek van Stadskanaal.  Beeld Reyer Boxem
De bibliotheek van Stadskanaal.Beeld Reyer Boxem

Tot nu toe heeft het Rijk de budgetten voor de jeugdzorg alleen incidenteel willen verhogen. Zo kregen gemeenten voor de jeugdzorg 400 miljoen extra voor 2019, 300 miljoen voor 2020 en 2021, en zullen ze opnieuw 300 miljoen mogen verdelen in 2022. Die bedragen zijn echter ‘verre van toereikend’, schrijft de VNG half februari in een brief aan het kabinet. Zij willen niet alleen tijdens de formatie met een nieuw kabinet gaat werken aan structurele oplossingen, maar verwachten waar het de jeugdzorg betreft ook op korte termijn een tijdelijke oplossing, voor gemeenten die in acute geldnood zitten vanwege de jeugdzorg.

Het kan dan ook bijna niet anders of het dossier gemeentefinanciën zal belangrijk blijken tijdens de formatie, na de aankomende Tweede Kamerverkiezingen. Van links tot rechts lijken de partijen inmiddels doordrongen van de ernst van de situatie. In vrijwel alle verkiezingsprogramma’s wordt aandacht besteed aan de financiële problemen van gemeenten. Onder meer CDA, PvdA en SP pleiten voor extra investeringen, zodat gemeenten hun zorgtaken kunnen blijven uitvoeren. Andere partijen willen de mogelijkheden voor gemeenten om eigen inkomsten te generen uit gemeentelijke belastingen verhogen. Zo wil GroenLinks gemeenten de mogelijkheid geven belasting te heffen op leegstaande panden.

Abonnementstarief wmo

De partijen zijn het er ook over eens dat gemeenten meer regie moeten krijgen over de zorgtaken. Het is een langgekoesterde wens van wethouders, die vinden dat de gedetailleerde regels van ‘Den Haag’ hun mogelijkheden om eigen beleidskeuzes te maken nu veel te veel beperken. Een vaak aangehaald voorbeeld is het zogenoemde abonnementstarief in de Wet maatschappelijke ondersteuning (wmo). Sinds 2019 betaalt iedereen die via die wet hulp krijgt een vast bedrag per maand aan eigen bijdrage, onafhankelijk van het inkomen. Een besluit van het kabinet, dat wilde voorkomen dat kosten voor zorg of ondersteuning zich zouden opstapelen. Maar in veel gemeenten melden zich sinds die tijd veel meer mensen die een beroep doen op hulp. Ouderen die voorheen zelf hulp in de huishouding betaalden, regelen het nu via de wmo om goedkoper uit te zijn. De maatregel kostte gemeenten in 2019 in totaal ongeveer 229 miljoen euro. Het Rijk vergoedde 143 miljoen.

Ook wethouder Hamster van Stadskanaal zou het liefst wat vaker ‘nee’ willen kunnen zeggen bij zorgvragen. “We zijn nu heel veel geld kwijt zijn aan alles dat volgt uit vechtscheidingen”, vertelt hij. “We zien ouders die er met elkaar niet uitkomen over hoe ze dingen willen regelen, en geen duimbreed willen toegeven. Vervolgens moet de gemeente een bemiddelaar betalen om te komen tot een zorgplan voor de kinderen. Daar gaat heel veel geld heen. Geld dat ik eigenlijk het liefst zou geven aan kinderen met angststoornissen, en al die kinderen die mishandeld zijn of worden, of met psychische problematiek te maken krijgen. Daar is het voor bedoeld. Er zit steeds meer zorg bij waarvan ik denk: moet je dat als overheid zo willen vergoeden? Ja op dit moment moet dat, en daardoor zie je de lasten stijgen.”

Toch blijft Hamster strijdlustig. Van de gemeenteraad kreeg de wethouder de opdracht om toch vooral niet alleen maar een zielig verhaal te vertellen. Een opdracht die hij, zelf geboren en getogen Knoalster, serieus neemt. “We hebben hier ook echt veel te bieden”, zegt hij een paar keer, met grote passen door het centrum van Stadskanaal benend. “Kijk die ondernemer is net verhuisd”, hij wijst op een elektronicazaak, die volgens de wethouder eerst aan de rand van het winkelcentrum gevestigd was. “We hebben net als overal hier ook te maken met leegstand. Met een kleine subsidie hebben we ervoor gezorgd dat ondernemers naar gunstiger plekken in het centrum konden verhuizen. Zo houden we het hier aantrekkelijk.”

Nee, pessimisme zit de Oost-Groningers niet in de aard. Uiteindelijk is het zoals de Groningse streektaalzanger en -dichter Ede Staal het al verwoordde, zo hopen ze dan maar in Stadskanaal. De tekst prijkt op de gevel van het Geert Teis theater, wethouder Hamster kan het vanuit het raam van zijn werkkamer bijna lezen. “‘t Het nog nooit zo donker west, of ‘t wer altied wel weer licht.”

Decentralisatie jeugdzorg

Sinds de decentralisatie van 2015 zijn gemeenten financieel verantwoordelijk voor de jeugdzorg. Daarbij gaat het om hulp variërend van begeleiding bij dyslexie, tot complexe specialistische jeugdpsychiatrie.

Het idee achter de overheveling van rijkstaken, was dat de gemeente de overheid is die het dichtst bij de inwoners staat, en daarom het best zou weten wat voor hulp zij nodig hebben. Vanaf het begin was er echter ook veel verzet tegen dit nieuwe stelsel, met name omdat de decentralisatie gepaard ging met een forse bezuiniging. Gemeenten moesten de taken overnemen, maar kregen daar minder geld voor dan het Rijk er tot dan toe aan besteedde.

Dat gemeenten sneller problemen zouden signaleren en daardoor ook minder geld kwijt zouden zijn, bleek al snel ijdele hoop. Sinds 2015 wordt alleen maar méér jeugdzorg verleend. Bovendien is de bureaucratie in de jeugdzorg toegenomen sinds de meer dan 300 Nederlandse gemeenten verantwoordelijk zijn. Om kosten te besparen wil het demissionaire kabinet dat gemeenten meer gaan samenwerken. Een voorgestelde wijziging van de jeugdwet moet regionale samenwerking in de toekomst afdwingen.

Lees ook:

Kwetsbaren in het gedrang door financiële problemen bij gemeenten

Gemeenten met geldproblemen zien zich gedwongen zorgbehoevenden van buiten de gemeentegrenzen te weigeren. Kwetsbaren krijgen daardoor niet altijd de zorg of begeleiding die ze nodig hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden