Dagboeken

Het dagboek van oud-premier De Quay staat online: ‘Wie zal prins Bernhard eens de les lezen?’

Pagina 241 van het dagboek van oud-premier De Quay.

Het eerste dagboek over 1944 van oud-premier Jan Eduard de Quay is vanaf nu online te lezen. Daarin bekritiseert hij met scherpe woorden het optreden van prins Bernhard.

“Ik maak mij zorgen over prins Bernhard”, schrijft Jan Eduard de Quay op donderdag 26 oktober 1944 in zijn dagboek. Katholiek politicus De Quay zal een dik jaar later commissaris van de koningin worden in het net bevrijde Noord-Brabant. Nog later, van 1959 tot 1963, stapt hij over naar de landelijke politiek en wordt premier namens de KVP (dat later opging in het CDA).

De Quay hoorde in 1944 net het ‘ontstellende bericht’, aldus schrijft hij in zijn dagboek in 1944, dat de prins een verhouding had in Engeland. ‘Ik vind het ellendig’, vervolgt De Quay. “De gevolgen zijn in ons volk niet te overzien. Je land mag je niet verraden, je vrouw klaarblijkelijk wel. Wie zal hem eens de les lezen?”

Wim van de Donk, de huidige commissaris van de koning in Noord-Brabant, kreeg woensdag het eerste deel van het nog niet eerder openbaar gemaakte dagboek in digitale vorm aangeboden. Dit eerste deel van het dagboek beslaat de periode 8 september 1944 – 23 januari 1945, een tweede deel dat loopt tot de bevrijding in mei 1945, verschijnt in 2020.

‘Het mag geen SS worden’

De prins moet het in dit eerste deel ook ontgelden als het over het optreden van de Binnenlandse Strijdkrachten gaat, waar hij leiding aan geeft en die in het bevrijde deel van Nederland de orde moeten handhaven. “Ook t.a.v de ondergrondsche strijdkrachten moet hij oppassen”, merkt De Quay op. “Het wilde optreden zet veel kwaad bloed. Het mag geen SS worden!!”

Prins Bernard in gesprek met de heer De Quay, 1955. Beeld BHIC, fotocollectie Vught

Tot nog toe konden alleen wetenschappers - bijvoorbeeld biografen - met een duidelijk onderzoeksdoel toegang vragen tot het dagboek dat door de familie met deze voorwaarden aan het Brabants archief was afgestaan. Maar de nazaten van de premier, die in 1985 overleed, hebben nu ingestemd met gehele openbaarmaking van het eerste en tweede deel. Vanaf nu kan iedereen die geïnteresseerd is in De Quays openhartige woorden terecht op de website van het Brabants Historisch Informatiecentrum.

Zo kritisch als hij zich uitlaat over de prins, zo vol ontzag schrijft hij over koningin Wilhelmina, die hij op zondag 3 december 1944 ontmoet. “Ik was tevoren even stil bij de gedachte haar te ontmoeten... De Koningin zag er goed uit. Rustig. Positief. Ernstig: toch met de milde lach en de zorgelijke oogen over de nooden van het volk.” De Quay bleef eten en voelde zich thuis, schrijft hij. “Niet stijf, al moest ik even voor mezelf wennen aan de gedachte zoo aan tafel te zitten met de Moeder des Vaderlands.”

Jan van Oudheusden, gepensioneerd provinciaal historicus van Noord-Brabant, schreef een uitgebreide inleiding bij het digitale dagboek. Hij ziet twee rode draden door de teksten. “Ten eerste zie je de grote zorg over de voedselvoorziening. Er dreigde ook in het bevrijde deel van Nederland eind 1944 een ernstige hongersnood.” Ten tweede, aldus Van Oudheusden, worden de pogingen duidelijk van De Quay om tot politieke verandering te komen in Nederland na de oorlog.” Van Oudheusden: “Ook daarom is zijn dagboek fascinerende lectuur.”

De Quay ging door met schrijven in zijn dagboeken tot zijn laatste levensjaren. Zijn nazaten  hebben volgens Van Oudheusden nog geen besluit genomen of ook latere dagboeken straks online in te zien zullen zijn. 

De dagboeken van Jan de Quay zijn vanaf woensdag hier te lezen, op de website van het Brabants Historisch Informatiecentrum. 

Lees ook:

Premier tussen makke schapen

De auteur buigt zich over een fascinerende hoofdpersoon, maar die komt pas laat in zijn boek uit de verf

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden