null Beeld Studio Vonq
Beeld Studio Vonq

Anti-abortusbeweging

Het anti-abortusgeluid komt niet alleen uit religieuze hoek, ook conservatief-rechts laat zich horen

Gealarmeerd door de ontwikkelingen in Amerika, vrezen velen voor het Nederlandse recht op abortus. Vooral conservatief-rechts zou steeds meer haar pijlen richten op zwangerschapsafbreking.

Tobiah Palm en Robin Goudsmit

“Zoals de meeste vrouwen ben/was ik voor abortus”, schrijft publicist Sietske Bergsma begin mei op Twitter. Abortus zou volgens haar een vrije keuze moeten zijn, maar de pro-abortusbeweging gaat ‘veel te ver’. Linkse activisten zouden het leven zelf aanvallen, ‘de liberale agenda pushen’, ‘de nuance vermoorden’. “En daarmee dus het kind.”

Eerder waarschuwde Bergsma, bekend van de organisatie tegen coronamaatregelen Moederhart, de samenleving voor de ‘gevaren’ van coronavaccinaties. Ze kiest geen kant in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. En nu stelt ze het recht op abortus ter discussie. Een zwangerschap onderbreken moet kunnen, vindt ze, maar niet zomaar: een vrouw moet daar goed over nadenken, een legitieme reden hebben – carrière willen maken is dat niet – en goede voorlichting krijgen. Ze benadert abortus vanuit haar ‘moederhart’: waarin niet de vrije keus van de vrouw, maar het leven centraal zou moeten staan.

‘Abortus is geen feestje’

Ze is niet de enige die kritiek levert op de manier waarop er over abortus gepraat wordt. Waar voorheen vooral christenen kritiek hadden, vindt de anti-abortusbeweging nu weerklank in nieuw-rechts. Vooral uit de Forum voor Democratie-hoek – ook Bergsma flirt weleens met het gedachtegoed van FvD-leider Thierry Baudet – klinkt het geluid dat ‘abortus geen feestje zou moeten zijn’.

Die kritiek leefde begin mei op, nadat in de Verenigde Staten het abortusdebat op scherp gesteld was met de eventuele terugdraaiing van het federale recht op abortus door het Hooggerechtshof. Staat er een nieuwe groep abortussceptici op?

Uit een Twitteranalyse blijkt dat in de dagen na de abortusdiscussie in de VS ook in Nederland het online gesprek over abortus gaat. Tussen 3 en 16 mei gingen zo’n 15.000 tweets over abortus. Daarvan hadden een paar honderd een ‘licht’ anti-abortussentiment. De abortustwijfelaars zijn niet per se tegen abortus, maar vinden dat abortus niet ‘gevierd’ mag worden. “Hoe kun je het nu iets moois of goeds vinden dat een leven vroegtijdig wordt beëindigd?” Er wordt, zo vinden ze, te lichtzinnig omgegaan met abortus.

Opvallend veel van die tweets gaan over D66, die Bergsma de ‘anti-leven’-partij noemt. De partij zou abortus aanmoedigen en op die manier veel te klinisch omgaan met ‘het leven’. Ze vindt het eng dat pro-abortusdemonstranten staan te ‘jubelen’ op demonstraties en het alleen maar hebben over de keuzevrijheid van de vrouw. Bergsma mist, zegt ze zelf, een moreel kompas over het belang van (ongeboren) leven.

Haar ideeën passen bij het standpunt dat de FvD al een tijdje in De Tweede Kamer verkondigt. FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen noemde “elke abortus een tragedie”. Baudet sloot zich daarbij aan, “hoewel soms onvermijdelijk”. Zijn partij heeft uitgesproken ideeën over familie en de rol die de vrouw daarin zou moeten hebben: een conservatief ideaal waarin moederschap centraal staat.

Niet religieus, wel tegen abortus

Neil Datta, directeur van het European Parliamentary Forum for Sexual and Reproductive Rights, ziet dat de anti-abortusbeweging en nieuwe rechts-populistische partijen steeds vaker samenwerken in Europa. “De anti-abortusbeweging is nu veel ambitieuzer dan vijftien jaar geleden. Veel mensen dachten dat abortus in Europa een done deal was. Maar de anti-abortuslobby heeft niet stilgezeten. Ze zijn opzoek gegaan naar nieuwe bondgenoten in de politiek.”

Traditioneel zochten anti-abortuslobbyisten hun toevlucht bij conservatief-christelijke partijen, zoals in Nederland de ChristenUnie en de SGP, legt Datta uit. Anti-abortusactivisten kunnen ook tot op zekere hoogte zaken doen met centrumrechts. “Die partijen kunnen behulpzaam zijn bij het blokkeren van wetgeving. In België hebben de christendemocraten een verlenging van abortus van twaalf weken tot achttien weken geblokkeerd.”

null Beeld studio Vonq
Beeld studio Vonq

Maar centrumrechts is niet heel happig op het inperken van bestaande wetgeving. “Daar zijn ze prudent in. Ze voelen aan dat de publieke opinie dat niet zal pikken.” De anti-abortusbeweging, ziet Datta, richt zich daarom meer en meer op rechtse flankpartijen. “In Duitsland is dat Alternative für Deutschland, in Frankrijk Marion Maréchal, het nichtje van Marine Le Pen.”

In Nederland doelt hij op Forum voor Democratie, dat nauwe banden onderhoudt met christelijke, conservatieve organisaties met een anti-abortusstandpunt. In een rapport verwijst zijn organisatie naar Follow the Money. Dat platform schreef in 2020 dat Forum banden onderhield met de Transatlantic Christian Council, een Nederlandse club christelijke conservatieven. Ook kreeg Baudet financiële steun van een netwerk van orthodox-christelijke ondernemers.

Eén van de dingen die Datta opvalt is dat de anti-abortusbeweging vanwege de nieuwe allianties met rechts haar religieuze veren afschudt. “De ideeën zijn hetzelfde, maar ze zijn nu verpakt in de terminologie van mensenrechten in plaats van christelijke termen. Het gaat bijvoorbeeld over ‘de familie’ of ‘menselijke waardigheid’. Daar is iedereen natuurlijk voor. Maar menselijke waardigheid gaat voor deze lobbyclubs over de bescherming van het leven, van het moment van conceptie tot aan de natuurlijke dood. En de familie is een familie bestaande uit een man en een vrouw, niets anders.” Met een klein, ironisch lachje: “En met 2,1 kind en een hond”.

Angst voor een veranderende wereld

Heeft dat nieuwe, niet-religieuze conservatieve denken ook al invloed in Nederland? Volgens socioloog Quita Muis valt het mee. Ze deed in 2019 onderzoek naar standpunten over zelfdoding, euthanasie, echtscheiding, homoseksualiteit en abortus. Uit dat onderzoek, waar zo’n zevenduizend Nederlanders aan meededen, blijkt dat Nederlandse jongeren maar een beetje conservatiever zijn dan eerdere generaties. “De jeugd is wat behoudender”, zegt ze. “Dat is ook logisch: de jaren hiervoor werden mensen steeds progressiever, dan is het normaal dat de stijging op een gegeven moment stopt.”

Wat zij vooral opvallend vond: het conservatieve geluid komt ook uit een niet-religieuze hoek. Dat geluid klinkt vooral op sociale media, waardoor het lijkt alsof Nederland steeds conservatiever wordt, zegt Muis. “Maar dat beeld klopt dus niet.”

De nieuw-rechtse twitteraars zijn niet bang om te polariseren; ze dragen een collectief gevoel uit dat het ‘de verkeerde’ kant op gaat met Nederland. Ze zijn bang dat Nederlanders hun waarden en normen verliezen en ze hangen naar een ‘oud’ cultureel burgerschap. Terwijl diezelfde mensen het individueel niet slecht hebben, zegt Muis. Ze hebben vaak gestudeerd, zijn welgesteld en komen uit de sociale middenklasse. Maar alhoewel ze er misschien zelf weinig last van hebben, denken ze dat de samenleving in het algemeen te lijden heeft onder allerlei bedreigingen. Die reiken van toenemende huizenprijzen tot migranten. Daarom voelen ze zich toch aangetrokken tot een zeer behoudend, conservatief-rechts geluid.

Kikker in kokend water

In Nederland lijkt het recht op abortus echter in steen gebeiteld. De Tweede Kamer wil de wettelijke bedenktijd van vijf dagen afschaffen. Bovendien kun je binnenkort voor een abortuspil gewoon naar de huisarts. Deze week riep ook het Humanistisch Verbond op om een petitie te tekenen om abortus uit het strafrecht te halen. In één dag werden er 10.000 handtekeningen opgehaald.

Maar de pogingen om het recht op abortus te ondermijnen vinden achter gesloten deuren plaats, zegt Neil Datta. “De anti-abortusbeweging zal niet meer de directe aanval openen, maar alleen hier en daar invloed proberen uit te oefenen.”

Wat Datta onder meer zorgen baart, is de toename in buitenlandse donaties aan de anti-abortuslobby. Zijn organisatie deed vorig jaar onderzoek naar zogenaamde anti-gender organisaties, die zich bijvoorbeeld verzetten tegen uitbreiding van lhbti-rechten, maar ook tegen abortus. Tussen 2009 en 2018 zijn de buitenlandse schenkingen aan deze organisaties verviervoudigd.

In totaal gaat het om meer dan 700 miljoen dollar. Dat bedrag was voornamelijk afkomstig uit de Verenigde Staten, Rusland en Europese landen. Uit de VS komen donoren zoals Betsy DeVos , Trump-aanhanger en voormalige Amerikaanse minister van onderwijs. Russisch geld is vooral afkomstig van twee oligarchen, die sinds 2014 op sanctielijsten staan. Volgens Datta doneren ze met goedkeuring en medeweten van het Kremlin. Maar wat heeft Moskou te maken met abortus in Europa? Het recht daarop zal Poetin een worst wezen, zegt Datta. “Rusland profiteert ervan als burgers beginnen te twijfelen aan zaken die als fundamenteel worden gezien. Dat is een manier om verdeeldheid te zaaien en zo de Europese democratie uit te hollen.”

Klinkt dat niet wel héél somber? Datta zegt van niet. “Ken je het beeld van de kikker in het water dat aan de kook gebracht wordt zonder dat hij het doorheeft? Dat is een beetje wat er in Europa aan de hand is met abortus.”

Abortus in Nederland

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd houdt bij hoeveel abortussen er worden uitgevoerd. In 2020 waren dat er 31.364, minder dan het jaar daarvoor. Dat kan te maken hebben met de coronapandemie, maar het aantal abortussen in Nederland daalt structureel. Alleen in 2019 was er een lichte stijging te zien.

De meeste vrouwen die in Nederland voor abortus kiezen, zijn tussen de 25 en 34 jaar oud. 7,3 procent was in 2020 tussen de 15 en de 19 jaar oud.

In Nederland is abortus toegestaan tot 24 weken. Met die termijn is Nederland een uitzondering. Maar in de praktijk komt het zelden tot die 24 weken. In 2020 vond 85 procent van de abortussen plaats in het eerste trimester van de zwangerschap ofwel tot 13 weken. Van alle zwangerschapsafbrekingen vond 64 procent plaats in de eerste 8 weken. 4,1 procent van de abortussen gebeurde in de 21e tot de 23e week van de zwangerschap.

Lees ook:

De Dam staat vol voor het recht op abortus: ‘Waarom kunnen in de VS een paar oude witte mannen voor de meerderheid beslissen?’

In Amsterdam kwamen begin mei honderden mensen samen om hun stem te laten horen tegen de mogelijke afschaffing van het federale abortusrecht in de Verenigde Staten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden