Canon van Nederland

Hernieuwde geschiedeniscanon: Karel V eruit, Anton de Kom erin

James Kennedy, voorzitter van de Commissie Herijking Canon van Nederland (l) overhandigt minister Ingrid van Engelshoven (onderwijs, cultuur en wetenschap) in het Nederlands Openluchtmuseum de nieuwe Canon van Nederland. Daarin wordt de Nederlandse geschiedenis samengevat in vijftig gebeurtenissen.Beeld ANP

Meer aandacht voor vrouwen, diversiteit en regionale spreiding. Dat zijn de opvallendste veranderingen in de nieuwe Canon van Nederland, die maandag werd gepresenteerd. 

De geschiedenis verandert misschien niet, de manier waarop we ernaar kijken wel. Onderwijsminister Ingrid van Engelshoven (D66) nam maandag de herijkte Canon van Nederland in ontvangst uit handen van historicus en Trouw-columnist James Kennedy. Hij leidde het afgelopen jaar de commissie die de eerste canon uit 2006 tegen het licht hield en waar nodig heeft aangepast.

Anton de Kom als Surinaams boegbeeld

Anton de Kom (1898-1945) was een schrijver, activist en vrijheidsstrijder uit Suriname. In 1934 publiceerde hij zijn spraakmakende boek ‘Wij slaven van Suriname’, een aanklacht tegen racisme, uitbuiting en koloniale overheersing.

Suriname is niet onzichtbaar in de eerste Canon van Nederland, maar wordt nu voor het eerst gekoppeld aan een persoon. Anton de Kom kwam in 1921 naar Nederland en gaf lezingen over de geschiedenis van Suriname en het slavernijverleden. Tijdens de Duitse bezetting sloot hij zich aan bij het Nederlandse verzet en werd hij in augustus 1944 gearresteerd. De Kom overleefde de oorlog niet. Vlak voor de bevrijding stierf hij in concentratiekamp Neuengamme.

In de jaren zestig herontdekken studenten zijn boek. Na de onafhankelijkheid van Suriname in 1975 wordt De Kom steeds meer vereerd als held. Nog altijd wordt zijn boek veel gelezen, omdat het de koloniale machtsstructuren inzichtelijk maakt voor een groot publiek. Zijn gedachtegoed is zowel in Nederland als Suriname nog steeds een inspiratiebron.

De Canon van Nederland bestaat uit vijftig zogeheten ‘vensters’ met voorwerpen, personen en gebeurtenissen die een overzicht geven van de vaderlandse geschiedenis en handvatten bieden voor het onderwijs. Op de eerste canon klonk behoorlijk wat kritiek, zoals te weinig aandacht voor de schaduwkanten van de geschiedenis en een onderbelichte rol van vrouwen.

Proces van eindeloos wikken en wegen

Die kritiek was niet aan dovemansoren gericht, bleek maandag uit de woorden van Kennedy in het Openluchtmuseum in Arnhem. In de herijkte canon is meer aandacht voor verschillende perspectieven. 

Zo is er gekeken naar meer diverse iconen, meer vrouwen en regionale spreiding. Er zijn tien nieuwe vensters toegevoegd en dus ook tien vensters verdwenen, onder wie keizer Karel V en oud-premier Willem Drees. “Het was een proces van eindeloos wikken en wegen”, zei Kennedy. “Niet dat zij niet belangrijk zijn. De consequentie van herijken is nu eenmaal dat er ook onderdelen verdwijnen.”

Minister Ingrid van Engelshoven (onderwijs, cultuur en wetenschap) neemt de nieuwe Canon van Nederland in ontvangst. Daarin doet onder meer Marga Klompé haar intrede. Beeld ANP

Marga Klompé ‘vervangt’ Willem Drees

Marga Klompé (1912-1986) is een van de belangrijkste architecten van de Nederlandse verzorgingsstaat, en een van de zeven vrouwen in de herijkte canon. Ze word geboren in Arnhem, in een vrij arm katholiek gezin. Vanwege haar talenten mag zij als enige van de vijf kinderen doorstuderen en ze promoveert in de wis- en natuurkunde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is ze koerier voor het verzet.

In 1948 komt Marga Klompé in de Tweede Kamer en in 1956 wordt ze de eerste vrouwelijke minister in de Nederlandse geschiedenis, in het kabinet van Willem Drees. Ze krijgt het departement Maatschappelijk Werk en legt daar mede de basis voor de Nederlandse verzorgingsstaat. Zo is de Algemene bijstandswet van 1965 van haar hand. Als ze in 1967 de kans heeft om de eerste vrouwelijke minister-president van Nederland te worden, bedankt ze daarvoor. Ze denkt dat Nederland er nog niet rijp voor is.

De nieuwe vensters zijn relevant, maar het is volgens de commissie ook belangrijk dat bestaande vensters opnieuw zijn bekeken en de teksten herschreven. Soms is er nieuwe informatie en wetenschappelijke kennis beschikbaar gekomen of zijn maatschappelijke discussies reden om de inhoud aan te passen. Werd admiraal Michiel de Ruyter eerst onomwonden een zeeheld genoemd, nu is er ook aandacht voor de bedenkelijke rol van ‘zeehelden’ in de slavenhandel.

Knopen zijn begin dit jaar al doorgehakt

De recente Black Lives Matter-demonstraties en het neerhalen van omstreden standbeelden lijken direct hun weerslag te hebben op de canon. Maar net als die gebeurtenissen is ook de herijking van de canon het resultaat van ontwikkelingen die al langer in de samenleving spelen. 

De knopen over wat er wel en niet in de Canon van Nederland zou komen, werden begin dit jaar al doorgehakt. “Er is meer aandacht voor diversiteit en dat is terug te zien in de canon”, zegt commissielid en universitair docent koloniale geschiedenis Karwan Fatah-Black.

Het verbindende oranjegevoel

De nieuwe canon eindigt met de Oranjeleeuwinnen, als verbeelding van het ‘oranjegevoel’. De kleur oranje is verbonden met de identiteit van Nederland, aldus de canon. ‘Oranje’ is van eind zestiende tot eind achttiende eeuw een politiek symbool dat geassocieerd wordt met de orangisten: aanhangers van de stadhouders uit het Huis van Oranje.

Sinds de jaren zeventig speelt ‘Oranje’ echter steeds meer een niet-politieke, verbindende rol, stelt de canon. Sport verbindt en is de afgelopen decennia heel belangrijk geworden. Het is typisch Nederlands hoe de straten oranje kleuren en mensen zich uitdossen als Nederlandse sporters meedoen aan grote wedstrijden. In de canon worden ook Nederlandse sporthelden genoemd, zoals atlete Fanny Blankers-Koen en voetballer Johan Cruijff. Ook in tijden van onzekerheid en crisis kan ‘oranje’ mensen houvast bieden en het gevoel geven dat ze met elkaar verbonden zijn, aldus de makers.

De Canon is opgesteld in opdracht van de overheid en bedoeld voor gebruik in de bovenbouw van het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. De commissie pleit ervoor om de Canon van Nederland voortaan elke tien jaar te herijken. Het overzicht moet de kennis over de geschiedenis vergroten, maar roept ook op tot bezinning en discussie. Kennedy: “Het gaat natuurlijk niet om de afzonderlijke vensters, maar om het plaatje als geheel. Kijken naar de geschiedenis vanuit meerdere invalshoeken, daar ben je nooit klaar mee.” 

Lees ook:

Ook onze verre voorgeschiedenis hoort in de Canon van Nederland

‘Wij’ kamen ooit met donkere huid en blauwe ogen van Afrika naar het huidige Nederland. Helaas zwijgt de Canon van Nederland hierover, zoal over veel van de prehistorie, stellen archeologen Luc Amkreutz en Gerrit Dusseldorp in dit opiniestuk. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden