Het Achterhuis

Handgeschreven dagboek van Anne Frank online, maar niet in Nederland

Het dagboek van Anne Frank. Haar dagboek, haar roman in wording en andere geschriften kun je online vergelijken. Wel eerst even naar België of Duitsland rijden. Beeld Anne Frank Stichting
Het dagboek van Anne Frank. Haar dagboek, haar roman in wording en andere geschriften kun je online vergelijken. Wel eerst even naar België of Duitsland rijden.Beeld Anne Frank Stichting

Alle manuscripten van Anne Frank zijn online beschikbaar. In bijna zestig landen ter wereld kunnen internetters als het ware meekijken met hoe Anne Frank schreef. Jammer maar helaas: Nederlanders niet.

Eric Brassem

Het dagboek van Anne Frank is een in het Nederlands geschreven boek, door een Amsterdams meisje over haar Nederlandse situatie in de oorlog. Met Nederlands onderzoeksgeld heeft een Nederlands onderzoeksinstituut het dagboek nu gedigitaliseerd, en alle versies van het dagboek en andere teksten die Anne Frank schreef op gebruikersvriendelijke manier inzichtelijk gemaakt. Sinds dinsdag kunnen internetgebruikers in zo’n 59 landen die het Nederlands beheersen het resultaat zien op de site annefrankmanuscripten.org.

Maar Nederlanders kunnen dat niet. De site is voor hen geblokkeerd om auteursrechtelijke redenen. Kern van het probleem is dat de auteursrechten op een deel van de manuscripten voor de Nederlandse wet tot 2037 berusten bij het in Zwitserland gevestigde Anne Frank Fonds (zie kader). Ook voor bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Groot-Brittannië houdt het Zwitserse Fonds vast aan haar auteursrechten, maar voor andere landen, waaronder België en Duitsland, behoren de manuscripten wel tot het publieke domein.

Heel gek

Ronald Leopold, algemeen directeur van de Anne Frank Stichting die de aanzet gaf tot het onderzoek, betreurt dat. “Het is heel gek dat zo’n beetje de hele wereld behalve Nederland kennis kan nemen van dit prachtige onderzoek, dat een heel mooi, indringend beeld geeft van Anne Franks schrijverschap, en de situatie waarin ze zat. We hebben in het langlopende conflict met het Anne Frank Fonds steeds geprobeerd met hen tot een vergelijk te komen, ook de afgelopen jaren, maar dat is helaas steeds mislukt.”

Ook Peter de Bruijn, onderzoeker bij het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis die de gedigitaliseerde versie verzorgde, noemt het ‘merkwaardig en uiterst jammer dat het uitgerekend in Nederland niet gepubliceerd kan worden’.

Transcriptie van een brief uit Het Achterhuis. Anne schrijft over het wegvoeren van Joden. Ze voegt er naderhand in rode inkt aan toe: ‘Wij nemen aan dat de meesten vermoord worden.’ (Afbeelding manuscript: Collectie Anne Frank Stichting, Amsterdam). Beeld Collectie Anne Frank Stichting, Amsterdam
Transcriptie van een brief uit Het Achterhuis. Anne schrijft over het wegvoeren van Joden. Ze voegt er naderhand in rode inkt aan toe: ‘Wij nemen aan dat de meesten vermoord worden.’ (Afbeelding manuscript: Collectie Anne Frank Stichting, Amsterdam).Beeld Collectie Anne Frank Stichting, Amsterdam

De site maakt inzichtelijk hoe Anne zich ontwikkelde als schrijver, door passages aan te passen en van het ene naar het andere manuscript te verschuiven. Naast haar dagboek, dat ze schreef in de vorm van brieven aan een fictieve vriendin, ‘Kitty’, maakte ze een op het dagboek geënte versie die moest leiden tot een roman, die zie na de oorlog wilde laten uitgeven als Het Achterhuis. Daarnaast schreef ze losse verhalen, waarvan passages in de beoogde roman kwamen. Haar vader Otto Frank stelde op basis van de diverse manuscripten er het dagboek mee samen dat over de hele wereld lezers zou veroveren.

Op de site kun je door alle teksten scrollen, en in één oogopslag zien welke passages ze toevoegde of schrapte, of in al of niet bewerkte vorm ook in andere manuscripten opnam. Ook foto’s van beschreven personen, uitleg van bepaalde historische situaties die ze beschrijft, en soms kaarten en plattegronden maken de lezers wegwijs.

De Bruijn: “In 1986 heeft het Niod gepioneerd met zoiets in boekvorm, maar dat heeft zijn beperkingen. De ingewikkelde verbanden tussen teksten vergeleek een criticus met de gebruiksaanwijzing van een videorecorder. Dankzij de digitale techniek kun je op een heel intuïtieve manier twee schermpjes naast elkaar krijgen, en zie je in kleur de overeenkomsten en verschillen tussen passages in verschillende manuscripten.”

Heftige passages

Ook het grote publiek weet vaak wel dat er veel te doen is geweest om de uiteindelijke versie van het dagboek, en om ingrepen van Otto Frank. De Bruijn: “De vraag is altijd geweest of Anne in de beoogde roman bepaalde heftige passages, over haar seksualiteit of over haar verhouding met haar moeder, wegliet. Het algemene beeld is dat ze die gevoelige passages inderdaad zelf wegliet. Maar wij hebben ontdekt dat ze een aantal niet mis te verstane passages in haar dagboek over haar moeder wél bewust aan de roman heeft toegevoegd.”

Zo schreef Anne een passage in de roman waarin ze zogenaamd terugbladert naar de bewuste passages in haar dagboek, en zich erover verbaast dat ze zo vijandig over haar moeder heeft geschreven.

Voorlopig zijn de documenten alleen beschikbaar in het Nederlands. De liefhebbers in het buitenland die geen Nederlands kunnen, moeten wachten op een Engelse vertaling, die volgens De Bruijn nog ongeveer een jaar op zich laat wachten. En nee, legt hij uit, ‘ook met een VPN-verbinding kom je er niet zomaar bij’.

Ruzie over auteursrechten

Vader Otto Frank liet de manuscripten van Anne Frank na aan het Zwitserse Anne Frank Fonds. Het Anne Frank Fonds in Bazel spande in 2015 een rechtszaak aan tegen de Amsterdamse Anne Frank Stichting, die toen al jaren samen met het Huygensinstituut werkte aan een digitale en interactieve versie van het dagboek. De rechter bepaalde dat de auteursrechten van het Fonds op delen van het dagboek gelden tot 2037.

De situatie is nu zo dat de fragmenten uit de originele dagboekteksten van Anne Frank, die in 1947 in Nederland gepubliceerd werden in Het Achterhuis, in het publiek domein zijn. Ook de teksten op de vijf ontbrekende pagina’s die in 1998 opdoken, zijn dat.

Maar fragmenten uit de originele dagboekteksten van Anne Frank die in 1986 voor het eerst gepubliceerd zijn in de wetenschappelijke editie van de dagboeken van Anne Frank, die werd verzorgd door het Niod, blijven tot 1 januari 2037 beschermd.

Lees ook:

Strijd om rechten dagboek Anne Frank gaat door

De integrale versie van de dagboeken van Anne Frank mag tot 2037 niet verschijnen zonder toestemming van het Anne Frank Fonds. Dat blijkt uit een uitspraak van de Amsterdamse rechtbank, die deze week is gepubliceerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden