InterviewElise Tak

Haar oudoom verrader van de familie Frank? ‘Hij redde het leven van mijn moeder’

Een gedicht van Arnold van den Bergh, de Joodse notaris die door een coldcaseteam is aangewezen als verrader van Anne Frank, voor zijn ‘lieve kleine nicht Nel’ uit 1931.  Beeld
Een gedicht van Arnold van den Bergh, de Joodse notaris die door een coldcaseteam is aangewezen als verrader van Anne Frank, voor zijn ‘lieve kleine nicht Nel’ uit 1931.

Is Arnold van den Bergh de verrader van Anne Frank, zoals het coldcaseteam beweert? Elise Tak heeft een totaal ander beeld van hem: ‘Hij redde het leven van mijn moeder.’

Rianne Oosterom

Als Elise Tak (64) het vergeelde poëziealbum van haar moeder openslaat, is de Joodse notaris wiens naam in alle kranten stond, ineens heel dichtbij. In 1931 schreef Arnold van den Bergh een versje voor ‘Nel, mijn lieve kleine nicht’. Cornelia van den Bergh, het dochtertje van zijn broer Zadok, was op dat moment elf jaar oud. De oorlog was nog ver weg.

Maak je leven boordevol
Met ernst en met je lol
Deze wensch komt uit de bol
Van je slanke oome Nol

Het zelfgeschreven vers in schuin handschrift, twee plakplaatjes van manden vol bloemen en rondfladderende duiven: het getuigt volgens Tak van de liefde die de Amsterdamse notaris voor zijn nicht had. “Mijn moeder was niet iemand die gauw liefdevol over anderen sprak. Maar over oom Nol praatte ze wel zo, ze zei dat hij in de oorlog haar leven had gered.”

‘Wie de oorlog overleeft is niet meteen een verrader’

Elise Tak had nooit kunnen bevroeden dat haar oudoom Arnold van den Bergh uit Amsterdam, overleden in 1950, ineens wereldnieuws zou worden. Een internationaal coldcaseteam wijst hem in het boek Het verraad van Anne Frank, dat vorige week verscheen, aan als haar waarschijnlijke verrader. Voor 85 procent zijn ze er zeker van, zeggen ze.

Hun belangrijkste bewijs: een anoniem briefje dat Otto Frank na de oorlog kreeg, waarop stond dat Van den Bergh de onderduikers in het Achterhuis verraden had. De inmiddels zwaar aangevochten theorie van het coldcaseteam is dat de notaris via de Joodse Raad aan onderduikadressen kwam, die hij ruilde voor zijn eigen leven en dat van zijn gezin.

Tak, een bekend kunstenares die sinds de jaren negentig in Brooklyn, New York woont, was meer of min toevallig in haar appartement in Nederland toen de persalarmen begonnen te rinkelen. Haar buurvrouw, een vriendin van haar moeder, belde aan en las haar verbijsterd één van de vele artikelen voor. “Ik was enorm geschokt”, zegt Tak.

“Het is niet duidelijk van wie dat briefje kwam. En ik dacht direct, oom Nol zat bij de Joodse Raad: gehaat. Hij was een rijke notaris: gehaat. En een Jood: gehaat. Als iemand de oorlog heeft overleefd, is hij niet gelijk een verrader, wat is dat voor iets walgelijks.”

Het portret van ‘Ome Nol’ in het fotoalbum van Cornelia van den Bergh. Beeld
Het portret van ‘Ome Nol’ in het fotoalbum van Cornelia van den Bergh.

Ze zucht. En zegt dan fel: “Mijn moeder en vader hebben de oorlog óók overleefd. Zo kun je mijn bestaan nog verdacht noemen!” Dat haar moeder overleefde, terwijl diens ouders beiden gedeporteerd werden en vergast, schreef ze haar hele leven toe aan Arnold van den Bergh, die haar een werkpas zou hebben gegeven.

Een sperre: uitstel van deportatie

Als excentrieke jonge vrouw was Cornelia van den Bergh bij het aanbreken van de oorlog net gestart aan de kunstacademie in Groningen. Ze was twintig jaar oud en zat daardoor in de groep jonge Joden van twintig tot veertig die aan het begin van de bezetting al gevaar liepen opgepakt te worden, zogenaamd voor de arbeid in het oosten.

Het was de tijd dat een run ontstond op banen die een ‘sperre’ opleverden, stempels die Joden een tijdelijke vrijstelling van deportatie verschaften. Tak: “Mijn moeder vertelde dat zij door oom Nol zo’n sperre heeft gekregen, doordat hij een baantje voor haar vond in het krankzinnigengesticht in Apeldoorn.”

Als lid van de Joodse Raad, een orgaan dat tijdens de oorlog bemiddelde tussen de bezetter en de Joden, had Arnold van den Bergh inderdaad de mogelijkheid zijn familie aan banen te helpen, waardoor ze een sperre kregen, ziet hoogleraar Joodse geschiedenis Bart Wallet. Hij heeft in de cartotheek van de Joodse Raad in ieder geval de kaart van Cornelia gevonden waarop haar sperrenummer staat.

De moeder van Elise Tak kreeg een baantje als leerlingverpleegster in een krankzinnigengesticht Het Apeldoornse Bos, waar ze een oom van haar, professioneel vioolspeler voor die tijd, ondersteunde en verzorgde. Toen de Duitsers daar binnenvielen in januari ’43, kon ze ontsnappen via de achterdeur. Ze dook onder tot het eind van de oorlog.

Dit gedicht heeft Nel van den Bergh in 1935 geschreven en geïllustreerd. Zij was toen nog maar 15 en schrijft: 'De J is de Jood die men zo graag stompt.'  Beeld
Dit gedicht heeft Nel van den Bergh in 1935 geschreven en geïllustreerd. Zij was toen nog maar 15 en schrijft: 'De J is de Jood die men zo graag stompt.'

Een dagboek in tekeningen

“De oorlog bleef altijd een afschuwelijk onderwerp voor haar”, zegt Tak. Op Joodse feesten waar klezmermuziek gespeeld werd, stortte ze volledig in. “Ik zag haar, wit en ineens heel klein op een stoel, zo wit als dit papier. Ze begon te schokken.”

De tekeningen die haar kunstzinnige moeder maakte tijdens de oorlog, vormen een soort dagboek van die tijd. De schetsboeken liggen voor Elise Tak op tafel. Ze bladert. Een tekening van een Duitse soldaat, met grove trekken. Een uitzicht op een boom, net de Kastanjeboom waar Anne Frank op uitkeek. Ernaast gekrabbeld: ‘Hoe wij de lente zien’.

Ook Tak haalt de oorlog liever niet dichtbij. Te beladen is het. Op discussies over Jodenhaat reageert ze niet. “Ik maak mezelf nooit bekend als Jood. Ik wil er niet mee koketteren. Zo is het mij geleerd: mijn moeder wilde géén slachtoffer zijn, ze was een mens. Maar nu moest ik wel iets zeggen, omdat ik Arnold van den Bergh anders ken.”

Lees ook:

Hoogleraar Bart Wallet: Joodse notaris was bewogener dan coldcaseteam schetst

Dat Arnold van den Bergh waarschijnlijk zijn familie hielp, werpt een ander licht op de Joodse notaris dan het coldcaseteam schetst, ziet hoogleraar Joodse geschiedenis Bart Wallet.

Deze gaten schieten historici in de Anne-Frank-onthulling

‘Flinterdun’, ‘Immoreel’: historici uiten stevige kritiek op de theorie dat een Joodse notaris Anne Frank verraden heeft. Drie zwakke plekken in het onderzoek op een rij.

Anne Frank als moderne heilige: vijf factoren die haar voortdurende succes verklaren

Alles over Anne Frank is wereldnieuws: de verraad-kwestie van afgelopen week was daar weer een voorbeeld van. De wereldwijde fascinatie voor het Joodse meisje verklaard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden