AardbevingsonderzoekGronings Perspectief

Groningers komt de handelswijze van de overheid bij de toeslagenaffaire bekend voor

Minister Eric Wiebes van Economische Zaken is in 2019 aanwezig op de presentatie van het boek Ik Wacht in de Jacobuskerk in Zeerijp. Het boek bevat 101 interviews die Dagblad van het Noorden de afgelopen maanden hield met Groningers uit het aardbevingsgebied. Na afloop spreekt de minister buiten met enkele gedupeerden. Beeld Hollandse Hoogte / Kees van de Veen
Minister Eric Wiebes van Economische Zaken is in 2019 aanwezig op de presentatie van het boek Ik Wacht in de Jacobuskerk in Zeerijp. Het boek bevat 101 interviews die Dagblad van het Noorden de afgelopen maanden hield met Groningers uit het aardbevingsgebied. Na afloop spreekt de minister buiten met enkele gedupeerden.Beeld Hollandse Hoogte / Kees van de Veen

Het gaat niet goed met de Groningers in de aardbevingsgebieden die al lang in gevecht zijn met instanties. Wie zich wel gehoord voelen, zijn veelal nieuwkomers. Dat blijkt uit het onderzoek Gronings Perspectief. ‘Wat je steeds terugziet is dat burgers onvoldoende in beeld zijn bij het maken van het beleid.’

De toeslagenaffaire en de gaswinning in Groningen. Andere problemen, andere spelers. En ook weer niet. Verschillende gedupeerde Groningers legden de laatste maanden de connectie. Dat het vertrouwen in de overheid weg is. Dat zijzelf worden weggezet als fraudeurs. Dat niet naar hen wordt geluisterd. Dat de gevestigde orde van instituties alle ruimte krijgt om de gewone man of vrouw te vermalen tussen de molenstenen van regels en protocollen.

Tom Postmes en Katherine Stroebe startten in 2016 met het langlopende onderzoek Gronings Perspectief, dat het veiligheidsgevoel, de gezondheid en het toekomstperspectief van de Groningers onder de loep neemt. Deze week rondden ze fase twee van dit onderzoek af. Ze spraken met alle spelers in het veld, ook met professionals, die, zo blijkt, gefrustreerd en overspannen raken.

Een structureel falend systeem

Postmes verwijst naar een recent interview met voormalig ombudsman Alex Brenninkmeijer in deze krant, waarin die zegt dat de toeslagenaffaire geen incident is maar een symptoom van een structureel falend systeem. Ook haalt hij een essay in Elsevier aan van Arno Visser, de president van de Algemene Rekenkamer. “Politieke ellende is steeds dezelfde trein die een vast spoorboekje volgt, maar telkens weer een rood sein mist en ontspoort”, schrijft die.

Beide verhalen hebben de toeslagenaffaire als aanleiding. Maar, zegt Postmes: eigenlijk kun je ze als een mal leggen op de gang van zaken rondom de gaswinning. ‘‘Wat je ten eerste steeds terugziet is dat burgers onvoldoende in beeld zijn bij het maken van het beleid. Ten tweede zien de uitvoerders dat het misgaat, maar bereiken hun signalen de laag boven hen niet. En als laatste: diezelfde uitvoerders kunnen niet aan de burgers uitleggen wat ze nu eigenlijk aan het doen zijn. Noch waarom.’’

Toch zijn er ook verschillen, valt Katherine Stroebe hem bij. De gedupeerden van de toeslagenaffaire vormen een meer afgebakende groep, die van de bevingen zijn veel meer diffuus. ‘‘Eigenlijk gaat het om een hele provincie, of liever: iedereen die schade aan zijn huis heeft. Maar het aantonen dat die schade ook daadwerkelijk aardbevingsschade is, is een twistpunt.’’

Een tegenmacht is nodig

Ja, zegt Postmes: dat maakt het ook lastig om zich te organiseren. Er is een tegenmacht nodig, al in 2014 waarschuwden ze de toenmalige gedeputeerden daarvoor. ‘‘Ik zeg soms dat er een vakbond voor Groningers moet komen. Gekscherend, maar wel met een serieuze ondertoon. Een gang naar de rechter is nu de meest effectieve manier om iets voor elkaar te krijgen, maar bijna niemand doet dat en het is een slopend proces. Veel getroffenen zijn zich niet bewust van hun rechten, durven geen eisen te stellen. Zo krijgt de overheid alle ruimte.’’

Kan de knieval van het kabinet een sprankje hoop zijn in Groninger harten – zo van: zie je wel, de overheid kán wel luisteren? ‘‘Het zet de mensen wel aan het denken’’, zegt Stroebe. ‘‘Zeker de mensen die voor deze groepen opkomen. Ik denk dat het een goede steun in de rug is: het laat zien dat het wel mogelijk is om erkenning en compensatie van de overheid te krijgen.’’

Eigenlijk, zegt Postmes, had de toestand in Groningen een waarschuwing moeten zijn voor de toeslagenaffaire. ‘‘Die problemen zijn al heel lang bekend en transparanter. Bij de toeslagenaffaire is alles heel lang bedekt geweest. Dan blijkt het heel moeilijk te verhelpen.’’

Vanaf de bevingen van 2003 en 2006, vervolgt Postmes – respectievelijk twee van 3,0 en een van 3,5 op de schaal van Richter – hebben KNMI, Staatstoezicht op de Mijnen, Nam, de regering én de lokale overheden gefaald. De geschoktheid over de toeslagenaffaire is volgens hem wat naïef: het had geen verrassing hoeven zijn. ‘‘Eerst had je de ontkenning. Toen kwam het toedekken, het optrekken van de mist. Vervolgens bleek het schip niet meer te keren. Dit hadden ze allemaal geleerd kunnen hebben van Groningen.’’

Wat zegt het rapport?

De gezondheidsachterstand van bewoners met meervoudige schade is minder geworden. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat er kwetsbare subgroepen zijn: bewoners met langdurige schade, die al langer verwikkeld zijn in een strijd met instanties. Dat is 8,6 procent van de huidige steekproef, ‘best een grote groep’, zeggen de onderzoekers Tom Postmes en Katherine Stroebe.

Deze systeemslachtoffers hebben veel last van psychische en lichamelijke klachten. Sommigen ontvluchten de problematiek en verhuizen, of melden schade niet meer. Zij zouden baat hebben bij maatwerk. Momenteel is er één generieke aanpak die geen rekening houdt met individuen.

Verder zien de onderzoekers sinds medio 2019 een toename van positieve emoties, zoals hoop en het gevoel van controle. Het gaat de positieve kant op, maar, nuanceren Stroebe en Postmes: dat komt vooral door de ‘nieuwkomers’ – mensen die voor het eerst aardbevingsschade hebben en deze melden bij het IMG, het Instituut Mijnbouwschade Groningen. Wie meervoudige schade heeft, zit juist slecht in zijn vel.

Sociale cohesie

Nog een conclusie: de sociale cohesie is beter in dorpen of wijken waar mensen zich gehoord voelen. Mensen krijgen hoop als ze zelf de regie hebben, als duidelijk wordt dat er iets gaat gebeuren en dat hun beloofd wordt dat ze gehoord worden. Het onderzoek laat volgens Stroebe dan ook zien hoe belangrijk het is dat gemeenten actief bezig blijven om sociale cohesie te bevorderen.

Veel Groningers maken zich voornamelijk zorgen om de dagelijkse gevolgen van de bevingen – wel of niet het huis alweer moeten repareren, bijvoorbeeld – concluderen ze verder, en minder om ‘de grote klap’ die misschien gaat komen.

Lees ook:

De Groningse bodem blijft nog wel ‘twee, twintig of tweehonderd jaar’ onrustig

De gaswinning wordt afgebouwd, maar bevingen, zoals die van woensdag, teisteren het noorden van het land voorlopig nog wel. Wat verwachten deskundigen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden