InterviewJochen Mierau

Gezondheidseconoom Jochen Mierau ergert zich rot aan de Nederlandse corona-aanpak: ‘De overheid wil alles zelf doen’

Jochen MirauBeeld Reyer Boxem

Gezondheidseconoom Jochen Mierau ziet met lede ogen aan hoe rommelig Nederland corona te lijf gaat. En dat terwijl er een grotere pandemie aanstaande is.

Soms is op Twitter te zien hoe Jochen Mierau, Duitser van geboorte, zich opwindt. Tweet na tweet gaat het dan over wat het Nederlandse kabinet verkeerd doet in de aanpak van het coronavirus. Vorige week: ‘We kunnen wel alle knelpunten – trage opschaling, tekorten, haperende IT – los van elkaar analyseren, maar uiteindelijk komen ze voort uit dezelfde bron: rolverwarring bij de overheid.’

Gezondheidseconoom Mierau is hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen en wetenschappelijk directeur van de Aletta Jacobs School of Public Health. Meteen na de eerste golf ging hij al met een les onder zijn arm naar Den Haag. Zijn boodschap toen: pak die tweede golf nou anders aan. Ga eens nadenken over hoe je uit de crisisstand komt en het virus tot een normaal onderdeel van het leven gaat maken. Want dat de tweede golf kwam, was voor hem toen al zeker, net als dat we ons nu op de derde kunnen voorbereiden. “Al in maart was bekend dat we hier nog twee, drie jaar mee moeten leven.”

Nu, in het midden van de tweede golf, ziet hij dat de denkfouten uit de eerste maar moeizaam worden verlaten. “Er gaat steeds van alles mis met de aanpak van de pandemie, het hapert op allerlei fronten. Dat komt doordat de overheid in maart besloten heeft om dit virus zelf te gaan bestrijden. Terwijl we in Nederland al dertig, veertig jaar bezig zijn met een beweging weg van Den Haag. Een beweging richting lagere overheden en de markt, waarbij de overheid kaders en regels stelt en de markt de uitvoering doet. Plotseling ging de overheid ook de uitvoering ter hand nemen. Terwijl de relevante kennis al lang niet meer bij de overheid aanwezig is.”

Is dat de reden dat er lange wachtlijsten waren voor de GGD-teststraten en dat er te weinig werd getest?

“Ja, alles wat er misging in de corona-aanpak is daarop terug te voeren. Ik zie nu wel een terugtrekkende beweging. Waar het in de eerste golf volstrekt taboe was dat er ook commerciële testaanbieders kwamen, zijn die toch langzaam toegestaan. Die nieuwe XL-teststraten, daar wordt samengewerkt met het bedrijfsleven. Wat mij betreft laat Nederland de markt veel meer leiden in deze crisis. Zeg tegen het bedrijfsleven: we hebben dit nodig, het moet aan deze eisen voldoen, en ga aanbesteden. Je kunt ervan vinden wat je wil, maar zo is het op dit moment geregeld in Nederland. Het spoor, het elektriciteitsnetwerk, de zorg. De overheid heeft geen ziekenhuizen en is geen zorgverzekeraar. De overheid is op defensie na helemaal geen uitvoeringsorganisatie. Bij Covid besloot ze ineens dat wel te willen zijn. Dat is heel bijzonder, ook internationaal. De meeste andere landen hebben gehandeld binnen de filosofie die ze al hadden.”

Had het geholpen als de overheid zich eerder had gerealiseerd dat deze pandemie weleens een paar jaar kan duren?

“De ervaring bij eerdere pandemieën is dat het niet in een half jaar afgelopen is. Dat er een aantal golven zijn voordat je het onder controle hebt. Ik zou in ieder geval van het begin af aan een scenario gepland hebben waarin het twee, drie jaar gaat duren. Dan kan het altijd meevallen.”

Wetend dat na de tweede weer een golf komt, is Nederland dan voldoende voorbereid?

“Als een pandemie lang duurt, zal de manier waarop je die bestrijdt dus ook lang gaan duren. Daar maak ik me zorgen over. We hebben ons nu dus een lockdown ingerommeld, met maatregelen die erg lijken op wat we in het voorjaar deden, maar wat is nu het plan hoe we hier weer uit gaan komen? Hoe gaan we de maatschappij weer zo openen, dat we daarna niet meteen in de volgende lockdown komen? Ik zie dat nog niet.”

U ziet een overheid die de regie heeft, maar geen strategie?

“We hebben nu een soort escalatiemodel waarin we een beetje op en neer kunnen gaan, maar over elke stap wordt eindeloos gediscussieerd. Misschien geeft dat testen een opening. Die capaciteit is nu echt opgehoogd. De werkgevers hebben voorgesteld om daar echt werk van te maken, om een testsamenleving te organiseren waarin je steeds kunt testen. Zolang je negatief bent, kun je naar je werk en naar de horeca. Die testen zullen immers ook steeds beter worden, die ontwikkelen zich razendsnel.”

U pleit ervoor dat de markt de pandemiebestrijding nu overneemt?

“We hebben nu twee keer geprobeerd om de overheidscontrole te houden, laten we de derde keer iets anders proberen. Ik denk dat het Nederlandse bedrijfsleven er klaar voor is en ook de kennis heeft.

In lijn met die commerciële teststraten, zou je dan ook commercieel het bron- en contactonderzoek kunnen aanpakken. Het enige dat de overheid moet doen, is zeggen aan welke eisen het moet voldoen.”

Ziet u dat iemand bij de overheid ­nadenkt over Nederland in mei, ­juni, september 2021?

“We zijn op dit moment steeds zo bezig met het hier en nu. Planningstechnisch zou het beter zijn als het ministerie van VWS een soort derdegolfteam zou inrichten. Een groep mensen die zich alleen maar bezighoudt met de vraag ‘wat gebeurt er over een half jaar?’. Dat is even slikken, want dan moet je accepteren dat je voor deze crisis geen aanspraak op die mensen kan doen. Maar morgen ben je blij dat ze in de tussentijd hebben vooruitgedacht.”

Nederland kijkt steeds jaloers naar Duitsland. Doen zij het inderdaad zoveel beter?

“Ik denk dat wij ons langzamerhand ook een beetje dat Duitse beleid in aan het rommelen zijn. Een beetje op de Nederlandse manier, wij testen niet bij de huisarts, maar wel met die teststraten en inmiddels hebben we ook mondkapjes. Wat wel typisch Nederlands is, is dat over die mondmaskers een soort strijd gevoerd is alsof we Indië nog een keer verliezen.”

Hoe kan dat gebeurd zijn? Nergens anders waren die kapjes reden voor zo’n debat

“Ik denk dat we het RIVM iets te veel rollen toe hebben bedeeld. Ik denk dat je niet van een instituut moet verwachten dat ze het bewijs verzamelen voor het beleid dat ze adviseren en dat zelf ook evalueren. Dat is wel de positie waar het RIVM is neergezet. Dat instituut raakte gehecht aan een bepaald standpunt dat het al tijden voorschreef, terwijl het bewijs aan het veranderen was.

“Op een gegeven moment sloeg de wetenschappelijke consensus om. Op dat moment zei de Duitse gezondheidsminister Jens Spahni: er is nu bewijs dat ze tóch werken. Het RIVM kon dat klaarblijkelijk niet zeggen. Zelfs toen Rutte ze wilde verplichten zei het RIVM nog dat het niet nodig was.”

Moet het derdegolfteam dat u voorstelt ook opnieuw gaan regionaliseren?

“In mijn ogen is regionalisatie inderdaad heel belangrijk. Je zit er dan wat meer bovenop. In het coronabeleid kun je proportionele maatregelen nemen voor de epidemiologische situatie waar je in zit en die kun je dan ook afstemmen op de omgeving. Het is nogal een verschil of mensen in een lockdown moeten als ze in Amsterdam in een flat wonen of op het Groningse platteland. Daar komen ze per slot van rekening ook zonder lockdown niemand tegen.”

In principe was dat zo in de tweede golf. De bedoeling was dat er regionale maatregelen volgden.

“Ja, maar die burgemeesters wilden het niet doen. Dat geeft wel te denken. Hebben we nou die decentralisatie gedaan omdat die regio’s meer wilden doen of was het omdat Den Haag minder wilde doen?

Ik zie de hele coronapandemie ook als een groot experiment met onze zorg. Het is iets wat goed aangeeft waar zo’n beetje de knelpunten van ons systeem zitten. Dat is goed om te weten, want nadat corona is uitgedoofd, komt nog altijd een grotere pandemie op ons af. Over tien jaar overspoelt ons de leefstijlpandemie, die hebben we niet onder controle. De vergrijzing loopt ook gewoon door. Als we over tien jaar nog steeds niets aan die leefstijl hebben gedaan, dan krijgen we eindeloos wat we in het voorjaar in Nederland hadden. Een zorginfarct, waarin mensen met leefstijlaandoeningen daarbij andere aandoeningen krijgen. Dan pas is er echt een tekort aan zorgpersoneel.”

Is obesitas erger dan corona?

“De obesitasgolf gaat bij elkaar veel meer mensenlevens kosten dan de coronacrisis. We zijn al twintig jaar niet in staat om de eerste golf in te dammen. Nu hebben we kunnen repeteren. Dat zou kunnen helpen. Stel: we zouden obesitas aanpakken zoals we nu Covid-19 aanpakken. Dus als de obesitascijfers stijgen, dan komt er een persconferentie met Mark Rutte en die zegt: de komende vier weken gaan alle snackbarren dicht, de chips gaat achter slot en grendel bij de supermarkt en iedereen moet fietsen naar het werk.

“Maar dat gebeurt niet. Want die crisis, die je net zo goed kunt zien aankomen als de derde coronagolf, pakken we net zo aan als Covid. We praten ons suf over maatregelen, maar nemen ze niet.”

Dezelfde rommeligheid als bij de aanpak van corona zal blijven ­terugkeren?

“Er zijn veel parallellen. Bij de leefstijlcrisis loopt Nederland ook achter bij de wetenschappelijke consensus. Ook ontbreekt een fijnmazige teststructuur en een goede data-infrastructuur waarin je kunt zien wat de determinanten zijn van ongezondheid. Het beetje inzicht dat er is, wordt onvoldoende gebruikt, net als bij Covid.

“Laten we beseffen dat de coronacrisis uiteindelijk een voorproefje is van wat echt gaat gebeuren. Een vaccin tegen corona zal er komen, al moeten we eerst nog een jaar de ene golf na de andere overleven. Er is geen vaccin tegen obesitas.”

Lees ook:

‘Voor de derde golf moet er een landelijk plan liggen’

Nathalie Peters is medisch leider op de spoedeisende hulp van VieCuri Medisch Centrum in Venlo. Ze mist een landelijke visie op de acute zorg in coronatijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden