null Beeld Nanne Meulendijks
Beeld Nanne Meulendijks

AnalyseLichamelijk contact

Geven we een hand, of een zoen? De verwarring rond de coronaregels biedt kansen. ‘We kunnen nu selectief zijn’

‘Wat doen we?’ Betreed een volle ruimte en het is meteen ongemakkelijk. Want wordt er nu geknuffeld, gezoend of gezwaaid in deze overgangsfase van de coronacrisis?

Posteer jezelf bij een willekeurige drukke koffietent op een zonnige middag en je ziet ze vanzelf voorbijkomen: de vastberaden knuffel, de aarzelende zwaai en het zakelijke knikje. Julia Houwer (70) en Greta Storlund (64) hebben net naar elkaar gezwaaid voordat ze plaatsnamen op een terras op het Amsterdamse Javaplein. Houwer: “Ik zwaaide en zei: ‘Hallo! Hier ben ik!’ Knuffelen doe ik alleen nog met mijn dochter. En laatst met een goede vriendin die verdrietig was.”

Vriendin Storlund staat achter deze voorzichtige aanpak. “Er zijn toch nog erg veel besmettingen in Amsterdam.” Maar een paar tafeltjes verderop geven twee studenten elkaar ondertussen wél een berenknuffel ter begroeting. In deze fase van de coronapandemie, waarin steeds meer mensen gevaccineerd zijn, zijn er verschillende opvattingen in omloop over hóe er gegroet dient te worden.

En dat zorgt voor verwarring. “Stotteren in lichaamstaal, noem ik het”, zegt psycholoog Denise Dechamps, gespecialiseerd in non-verbale communicatie. “Jij doet een stap naar voren, net als de ander een stap naar achteren doet en omgekeerd. Dat geharrewar duurt een paar seconden, tot één van de twee beslist wat er gaat gebeuren.”

Pas dan komt er een einde aan de non-verbale discussie die je samen hebt gehad. “Vaak is er wel één persoon die gewend is om de leiding te nemen, die de knoop doorhakt. Ons brein houdt ook niet van verwarring. Bij elkaar zijn moet juist comfort en veiligheid geven. Dat ongemak is helemaal niet fijn en mag niet te lang duren.”

De imam die weigerde om Rita Verdonk een hand te geven

“De mens is een sociaal wezen”, zegt etnoloog Irene Stengs van het Meertens Instituut en de Vrije Universiteit. “Niet groeten, of niet op de juiste manier groeten, vinden we raar of onbeleefd. Stel dat ik op mijn werk zou komen en ik zeg geen goedemorgen, dan vragen mensen zich meteen af of het wel goed met me gaat. Maar iedere collega drie zoenen geven, dat zou ook vreemd zijn.”

Aan de juiste begroeting wordt maatschappelijke en politieke waarde toegekend, zegt ze. “De imam die weigerde om Rita Verdonk een hand te geven, daar was maanden discussie over. Daar werd door sommigen gezegd: ‘Dit hoort niet bij onze maatschappij’. Maar als een boeddhistische monnik geen hand zou hebben gegeven, zou daar lang niet zoveel om te doen zijn geweest.”

Begroetingsrituelen zijn altijd ‘in beweging’, zegt Stengs. “Het is nu veel normaler dat mannen elkaar zoenen. Dat laat een bepaalde emancipatie zien. Mannelijkheid kan nu ook iets minder stoer en afstandelijk zijn.”

Maar anderhalf jaar geen handen schudden zal de ‘oude’ begroetingsvormen waarschijnlijk niet de das om doen. “Het zit ook in het lichamelijke geheugen om iemand wél een hand te geven. Mensen zijn deze gewoonte echt niet zomaar vergeten.”

Huidhonger tijdens de pandemie

Anouk Keizer, universitair docent aan de Universiteit Utrecht, doet onderzoek naar aanraking en psychisch welbevinden. Aangeraakt worden is belangrijk voor hoe mensen zich voelen. Dat kun je zelfs zien in het brein. “Er is een specifiek stukje van ons brein dat de tastzin registreert, maar raakt een ánder persoon ons aan, dan wordt een ander deel van het brein actief. Dat zou vast niet gebeuren als die aanraking niet belangrijk was.”

Keizer constateerde dat mensen tijdens de pandemie aanraking misten. In een enquête die ze hield gaven duizenden mensen de mate waarin zij ‘huidhonger’ hadden, gemiddeld een 7,8. “Als baby bouwen we al een band op met onze verzorgers door aanraking. Die relatie tussen vertrouwen en fysieke nabijheid blijft ook in ons volwassen leven bestaan.”

Ook kleine aanrakingen, zoals bij een begroeting, zijn van grote invloed op sociaal verkeer. “Kijk maar naar het onderzoek naar de zogenaamde Midas touch, waarbij bleek dat een verkoper veel meer succes had als hij een geïnteresseerde kort aanraakte. En uit een ander experiment weten we dat sociaal angstige kinderen eerder geneigd zijn om gezichten te vertrouwen nadat een ouder even een hand op hun schouders heeft gelegd.”

Keizer denkt wel dat we door corona meer hebben kunnen nadenken over de verplichte zoenen waarin we niet altijd zin hadden. Lichaamstaalkundige Dechamps denkt dat ook. “We hebben nu meer vrijheid om selectief te zijn in wie we wel en niet willen aanraken. Ze heeft ook tips voor hoe je dat goed kan aangeven “Misschien voel je een drempel om tegen iemand te zeggen: liever niet. Dan kun je je persoonlijke ruimte vergroten door één voet voor de ander te zetten. En als iemand zich naar jou toebuigt, maar je houdt zelf je bovenlichaam recht, dan voelt diegene ook wel aan dat aanraken niet de bedoeling is.”

Lees ook:

Zeggen we na de coronacrisis de drie zoenen voorgoed gedag?

De coronacrisis maakt fysiek contact ongepast en ongewenst. Ook de door velen verguisde drie zoenen verdwenen uit ieder familiebezoek. Is het voorgoed gedaan met de driekus?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden