Het Zuid-Afrikahuis werd in 1923 aangekocht met geld dat de Engelsen betaalden nadat die na de Boerenoorlog de Nederlands Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij hadden geconfisqueerd.

Geschiedenis

Geruzie over de ‘kleur’ van het Zuid-Afrikahuis

Het Zuid-Afrikahuis werd in 1923 aangekocht met geld dat de Engelsen betaalden nadat die na de Boerenoorlog de Nederlands Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij hadden geconfisqueerd.Beeld Jean-Pierre Jans

Het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam is volgens oud-medewerkers ‘te wit’ en blijft te veel hangen in het verleden. Het huis herkent zich niet in die voorstelling van zaken.

Het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam kampt met kritiek op de koers. Oud-medewerkers en betrokkenen vinden dat het huis zich te veel richt op de cultuur en literatuur van Zuid-Afrikanen die Afrikaans spreken, in plaats van op de gehele bevolking. Zij vinden dat het Zuid-Afrikahuis zich afzondert en te weinig inclusief is door zich niet te richten op de hele gemeenschap en weinig aandacht besteedt aan wat er tegenwoordig in het land gebeurt.

Waar verschillende Nederlandse culturele instellingen hun eigen geschiedenis en kijk op de geschiedenis onder de loep nemen, blijft het Zuid-Afrikahuis vasthouden aan de koers die het al bijna honderd jaar vaart. Het huis aan de Keizersgracht werd in 1923 aangekocht met geld dat de Engelsen betaalden nadat die na de Boerenoorlog de Nederlands Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij hadden geconfisqueerd. Sindsdien richt het Zuid-Afrikahuis zich op de taalverwantschap tussen het Nederlands, Vlaams en Afrikaans en op de taal, cultuur en historie van Afrikaanssprekende Zuid-Afrikanen.

Volgens Harry Wels, voormalig bestuurslid van de stichting die het huis beheert, geeft het Zuid-Afrikahuis de ontwikkelingen in het huidige Zuid- Afrika te weinig een plek. “Er wordt te weinig gesproken over het Zuid-Afrika van nu”, aldus Wels. Hij zegt dat er in zijn tijd (tot 2017) vrijwel elke vergadering een discussie werd gevoerd over de vraag waarom het huis zich vooral richt op de witte Afrikaanssprekende gemeenschap, maar dat die gesprekken er altijd op neerkwamen dat de meerderheid van de bestuursleden niet wilde dat er iets zou veranderen.

Zelfreflectie

Voorzitter Jan Schinkelshoek herkent zich niet in de verwijten. “Ons vertrekpunt is altijd het Afrikaans geweest en de positie van de Afrikaner in de veranderende samenleving. Maar dat bezien we in de politiek-sociale context van het Zuid-Afrika van nu”, zegt hij. Hij benadrukt dat het huis ook Engelstalige evenementen organiseert en Engelstalige boeken bespreekt en dat het voor iedereen open staat. “We willen het culturele schakelpunt zijn tussen Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika”, zegt hij. “Dat begint bij de taal en de cultuur.”

Volgens hem komt het Zuid-Afrikahuis uit een periode waarin de inkomsten, die komen uit rente op het eigen vermogen, onder druk stonden. “Een lastige periode die noopt tot het stellen van de vraag: waar zijn we eigenlijk mee bezig?”, legt hij uit.

Volgens onder anderen Bart Luirink – hoofdredacteur van ZAM Magazine, dat uiteenlopende verhalen publiceert over Afrikaanse politiek, cultuur en geschiedenis – is het Zuid-Afrikahuis sindsdien stappen terug aan het zetten in plaats van vooruit. “De toekomst met een focus op de taalverwantschap is een terugkeer naar het isolement van de apartheidsjaren”, zegt hij. In 1984 werd het huis bestormd door anti-apartheidsactivisten die vonden dat het huis zich te afzijdig hield in de discussie. Boeken uit de omvangrijke bibliotheek werden in de gracht gegooid. 

Luirink ziet een organisatie die steeds meer in zichzelf keert. Na een periode waarin allerlei volgens hem ‘prominente bouwers van een multicultureel Zuid-Afrika’ werden uitgenodigd en films werden vertoond die midden in maatschappelijke discussies staan, ‘gaan de ramen nu weer dicht’. Hij schreef er een bezorgde brief over naar het bestuur van het Zuid-Afrikahuis.

Politieke visie

Ook Guido van den Berg, voormalig directeur van het Zuid-Afrikahuis, heeft het idee dat na een periode van verandering alles inmiddels weer bij het oude is. Vanaf 2016 was de insteek volgens hem dat het huis een ‘bruisend ontmoetingspunt moest worden’. Er werden symposia georganiseerd over Apartheid of de plaasmoorde (aanvallen op boeren), film- en muziekavonden en discussieavonden. “De insteek was: de luiken open”, zegt hij.

Volgens Wels en Van den Berg hebben zij een ‘bloedgroependiscussie’ verloren die woedde tussen de oude ledenvereniging die bij het huis hoorde en de stichting die het geld beheerde. Die ledenvereniging stopte in 2016, maar een aantal activiteiten en bestuursleden kwam daarna in het bestuur van de stichting die nu het huis beheert.

“De vereniging reflecteerde naar mijn mening altijd heel sterk waar het Zuid-Afrikahuis vandaan is gekomen”, zegt Wels. “Het was vooral een vereniging voor witte Afrikaners. Daar zat ook een politieke visie in. Die ik niet met hen deelde.” Toen de discussie over waar het heen moet met het huis meer en meer werd beslecht in het voordeel van de oude ledenvereniging, zijn Wels en Van den Berg naar eigen zeggen gestopt. Wels in 2017 en Van den Berg in december 2018. Zijn opvolger werkt inmiddels ergens anders. 

Per 1 maart is Angelie Sens, cultuurhistoricus en gespecialiseerd in koloniale geschiedenis, begonnen als nieuwe directeur van het Zuid-Afrikahuis. “Dat is iemand die meer zichtbaar zal maken wat we hier allemaal doen”, zegt Schinkelshoek. 

Lees ook:

Museum Van Loon, een Amsterdams regenten­huis, belicht zijn eigen historie voor het eerst vanuit de slavernij­kant. 

Het is in Amsterdam beslist een trend: exposities die meer laten zien dan het vanzelfsprekende perspectief van witte regenten op de rijke historie van de hoofdstad. De Hermitage, de Nieuwe Kerk, het Tropenmuseum en het Amsterdam Museum herzagen hun kunst, en nu is dan de beurt aan Museum Van Loon

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden