AnalyseCoronamaatregelen

Gedragsonderzoek RIVM: zo goed (of slecht) houden we ons aan de coronaregels

Drukte in de binnenstad van Den Haag maandag. Beeld ANP
Drukte in de binnenstad van Den Haag maandag.Beeld ANP

Premier Rutte legde een deel van de verantwoordelijkheid voor de bestrijding van het coronavirus neer bij de bevolking. Is die aanpak nu toch mislukt?

Week in week uit hamerde Mark Rutte op het gedrag en de eigen verantwoordelijkheid van de Nederlandse bevolking. Houd je aan de coronaregels, zoek de grenzen niet op. Het naleven van de maatregelen is leidend in de aanpak van het coronavirus, aldus de premier. Heeft die aanpak gefaald nu het kabinet alsnog een strenge lockdown afkondigt?

Vorige week nog herhaalde Rutte zijn standpunt. “We hebben het allemaal zelf in de hand”, zei hij na de persconferentie. Hij was het niet eens met kritische journalisten. Uit alle onderzoeken die worden uitgevoerd zou volgens Rutte blijken dat het overgrote deel van de mensen in Nederland zich houdt aan de maatregelen.

Leden van het Outbreak Management Team, de corona-adviseurs van het kabinet, gaven vorige week een andere versie van de werkelijkheid. We zien dat het om ons heen en op straat drukker is en er weer files zijn, zei OMT-voorzitter Jaap van Dissel woensdag in de Tweede Kamer. Klinisch epidemioloog Frits Rosendaal (LUMC) in het Parool: “Ik zie geen maatschappij die heel erg goed zijn best doet.”

Wie heeft er gelijk? Vooropgesteld, niet iedere maatregel is tot in detail meetbaar. Wat er achter de voordeur gebeurt, weet niemand zeker.

Soms spreken de data boekdelen

Dat wil niet zeggen dat er geen gegevens zijn. Neem het advies om thuis te werken mits dat kan. De mobiliteitsdata van Google en Apple lijken te suggereren dat de oproep om thuis te werken steeds vaker aan dovemansoren is gericht. Sinds de herfstvakantie zit het aantal mensen dat weer naar het werk gaat in een stijgende lijn, ondanks de lockdown die toen van kracht werd. Van de mensen die thuis zouden kunnen werken, gaat een kwart alsnog naar de werkplek, blijkt uit aanvullend onderzoek van het RIVM.

Nog zo’n oproep van premier die redelijk goed te controleren is. Vermijd drukke plekken. Of letterlijk: maak van Black Friday geen uitje. De beelden van de winkelstraten spraken echter boekdelen. Burgemeesters moesten winkelcentra (vroeger) sluiten, ook in de dagen na het koopjesfestijn. De pintransacties in fysieke winkels lagen bijna op het niveau van vorig jaar, terwijl de horeca dicht was.

Veel andere gedragsmaatregelen zijn minder eenvoudig te controleren. Om toch een beeld te krijgen van de naleving van deze coronaregels, wordt door het RIVM elke drie weken een enquête gehouden onder duizenden Nederlanders. Sinds een paar dagen staan de uitkomsten van dit onderzoek op het coronadashboard van de overheid.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Het goede nieuws eerst. Bijna iedere ondervraagde (93 procent) zegt niet meer gasten thuis te ontvangen dan wordt geadviseerd. En ook het dragen van mondkapjes lijkt redelijk ingesleten.

Anderhalve meter blijkt best veel

Minder goed gaat het met de anderhalve meter. Een derde van de Nederlanders houdt die afstand niet aan. Dit cijfer zou je nog als aardig kunnen kwalificeren: het houden van anderhalve meter is in bijvoorbeeld de supermarkt praktisch onmogelijk. Mensen doen wel hun best.

Dan de categorie slecht. Was je handen kapot, zegt Rutte. Dat doen we niet, zeggen we zelf. Zo’n 35 procent van de ondervraagden wast vaak z’n handen (meer dan tien keer per dag). De helft van de Nederlanders wast z’n handen niet grondig.

Gedragsonderzoek RIVM

Om een beeld te krijgen van de naleving van de gedragsmaatregelen voert het RIVM elke drie weken een steekproef uit. Respondenten zijn zestien jaar en ouder en komen uit alle veiligheidsregio’s. Aanvullend doet het RIVM ook uitgebreid onderzoek naar ons gedrag onder tienduizenden Nederlanders en kijkt het naar de mate waarin mensen coronamaatregelen naleven.

Handen wassen is belangrijk. Nog veel belangrijker is het advies om thuis te blijven bij klachten. Zeker in afwachting van een testuitslag en al helemaal na een positieve test. Wat blijkt: bijna één op de vijf mensen (17,8 procent, cijfers november) houdt zich na een positieve test niet aan de quarantaine. Eén op de drie mensen gaat toch naar buiten als een huisgenoot positief is getest. En als klap op de vuurpijl blijft minder dan de helft van de Nederlanders thuis bij klachten.

Zonder perspectief geen voldoende

Conclusie: op veel vlakken scoren Nederlanders een onvoldoende. Is dat verrassend? Als je het psychologen vraagt, niet. Zij hameren er telkens op dat mensen perspectief nodig hebben. We moeten weten waar we aan toe zijn, maar het kabinet geeft meestal geen sjoege.

Perspectief bieden is echter makkelijker gezegd dan gedaan. Het coronavirus blijkt wispelturig en de duiders van het virus in het OMT weten momenteel ook niet wat de verklaring is voor de snelle toename van het aantal nieuwe coronameldingen.

Om de samenleving en economie ietwat te ontzien is ervoor gekozen om scherp aan de wind te zeilen. De maatregelen waren erop gericht om het besmettingscijfer nét onder de 1 te krijgen.

Door deze aanpak ‘mocht’ er vrij veel. Maar, zo zei Rutte al, leidend is dan de naleving van de afspraken die wel gelden. Daar gaat het mis. Met ons gedrag krijgen we corona niet meer klein, kun je concluderen. De gedeeltelijke lockdown heeft een beperkte houdbaarheid. En die lijkt nu verlopen.

Lees ook:

Nederland gaat in lockdown

Nederland gaat vannacht in lockdown. Alleen levensmiddelenwinkels blijven open. Premier Rutte spreekt vanavond het land toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden