De Gasmolecule van beeldhouwer Marc Ruygrok aan de A7 bij Kolham. Het werk staat vlakbij de vindplaats van het Groningenveld bij Slochteren.

EssayWendelmoet Boersema

Gas in Groningen; een verhaal over macht, onmacht en de rol van de Russen

De Gasmolecule van beeldhouwer Marc Ruygrok aan de A7 bij Kolham. Het werk staat vlakbij de vindplaats van het Groningenveld bij Slochteren.Beeld Reyer Boxem

Het boek Gronings goud van Wendelmoet Boersema verhaalt over de macht van het gas, over hoe Nederlands oude vriendschap met Rusland doorwerkt in het heden en het laat zien waarom Groningen, Boersema’s geboortegrond, het onderspit dolf. In dit essay een voorproefje.

‘Ilja wie?!’ De mannen van de Gasunie hebben nog nooit van de de Russische schilder Ilja Repin gehoord. Ook Kees van Twist, directeur van het Groninger Museum, zegt de naam Repin niets. Toch staan ze in Amsterdam, op een doordeweekse dag eind jaren negentig, aandachtig te luisteren hoe oud-directeur Henk van Os van het Rijksmuseum de loftrompet steekt over Repin. De Russische Rembrandt, noemt hij hem.

Repins meesterwerk De Wolgaslepers is voor Rusland wat De Nachtwacht voor Nederland is. Het portret van de straatarme bootslepers is niet alleen een artistiek hoogtepunt, maar ook een sociale aanklacht. Russen zeggen over dit schilderij dat het je een blik in de ziel van de natie gunt.

De kleine delegatie van de Gasunie is op zoek naar goede ideeën om de relatie met haar nieuwe handelspartner Gazprom te vieren. De Gasunie heeft in 1996 het grootste Nederlandse handelscontract ooit gesloten, voor de aankoop van Russisch gas. Er is 10 tot 12 miljard gulden mee gemoeid. Jaarlijks zal er 4 miljard kubieke meter gas uit de Siberische toendra’s hier naartoe stromen, te beginnen in 2001. Dat is in die tijd zo’n 10 procent van het Nederlandse gasverbruik.

Wendelmoet Boersema (1972) is slavist en journalist, geboren en getogen in Groningen. Ze versloeg als correspondent voor Trouw, Elsevier en BNR de eerste vijf jaren van het bewind van Vladimir Poetin (2000-2005). Sinds 2018 is ze politiek redacteur. In haar boek Gronings goud verweeft ze kleine, persoonlijke geschiedenissen met het grote, geopolitieke machtsspel rond de gaswinning. Ze reconstrueert de invloed van Rusland en de band tussen de Gasunie en Gazprom en werpt zo nieuw licht op de actualiteit.

Bij het Groningse Oude Statenzijl bouwt de Gasunie een nieuw ontvangststation voor het Russische gas. Een verlaten plek aan de rand van de provincie, maar een levensader voor de economie. Het gas stroomt er tot dan toe vooral het land uit, richting Duitsland en verder naar het oosten, en niet erin. Rusland en Nederland zullen voor minstens twintig jaar verbonden zijn, ook letterlijk, met nieuwe grote pijpleidingen. Een contract is als een huwelijk, zeggen ze in de gaswereld.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

Via het gasstation in het gehucht Oude Statenzijl, tegen de Duitse grens in Oost-Groningen, stroomt de komende jaren meer gas uit Rusland Nederland binnen. Jarenlang exporteerde Nederland vooral gas.

En waar kan dit huwelijk beter gevierd dan in het Groninger Museum, dat mede met geld van de Gasunie gebouwd is? Van Os grijpt zijn kans. Hij stelt voor om een expositie samen te stellen met de schilderijen van Repin. Een grote gok, want Russische musea lenen deze kostbare werken zelden tot nooit uit.

Wat bijna geen enkel ander groot museum in Europa voor elkaar heeft gekregen, lukt het Groninger Museum eind 2001 toch. Met veel geduld en blufpoker, dat wel. De schilderijen van Ilja Repin verlaten Rusland. Naar een voor de Russen onbekend museum in een provinciehoofdstad, op meer dan tweeduizend kilometer van Moskou. Meer dan een kwart miljoen bezoekers laten hun blikken bewonderend dwalen over De Wolgaslepers, dankzij de connectie met het Russisch gas.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

Het Groninger Museum organiseerde vanaf 2001 enkele succesvolle exposities van Russische kunst, dankzij de goede banden tussen de Gasunie en het Russische Gazprom. Zelfs de ‘Nachtwacht van Rusland’, De Wolgaslepers van schilder Ilja Repin kwam naar Groningen.

In de jaren negentig studeer ik Russisch in Groningen. Een tijd van ongekend optimisme over het voormalig Sovjetrijk, vol turbulentie en drama ook, van de coup tegen Michail Gorbatsjov tot de opkomst van de oligarchen en de neergang van Boris Jeltsin. Investeerders en internationale concerns overspoelen het jonge Rusland, aangetrokken door de bodemschatten en privatisering van de kroonjuwelen van de economie.

Als Vladimir Poetin aantreedt als president in het jaar 2000 ga ik als correspondent in Rusland werken. Langzamerhand begrijp ik meer van het krachtenspel. Voor de kersverse president vormen de controle over de olie- en gasvelden de sleutel naar het herstel van de staatsmacht. Ik zie hoe Poetin de macht over Gazprom herovert. Met andere journalisten bezoek ik het boorplatform boven de enorme gasvelden bij het eiland Sachalin, in het verre oosten van Rusland. Daar voert de Russische regering met aandeelhouder Shell een hard gevecht over de zeggenschap en de winsten.

Maar wat heeft dat met Groningen te maken, of met de Gasunie? Waarom kocht Nederland een kwart eeuw geleden al Russisch gas? In die tijd zijn de eigen voorraden onder de Groningse akkers immers nog enorm. De Nam pompt jaarlijks tientallen miljarden kubieke meters Gronings goud op uit de putten rond Slochteren, Loppersum, Tjuchem of Zuidbroek. De Nederlandse staat, Shell en Exxon verdienen er jaar na jaar miljarden mee. Import is in die jaren nog echt niet nodig.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

Nederland importeert na de Britten, Duitsers en Italianen het meeste Russische gas, dat via Oude Statenzijl het land binnenkomt. De import van gas zal zeker de komende tien jaar nog stijgen.

Zou die vroege vriendschap tussen Nederland en Rusland misschien mede verklaren waarom Nederland het niet zo’n probleem lijkt te vinden, dat Russische gas? Zeker nu de gaswinning in Groningen stopt, zegt Nederland veel meer nodig te hebben.

Maar over Russisch gas is veel onenigheid in Europa. De lidstaten in het oosten, zoals Polen, zijn fel tegen. Brussel wil minder afhankelijk worden van Moskou. Duitsland wil juist meer gas, omdat het zijn kolencentrales sluit. Poetin krijgt felle kritiek op schendingen van de mensenrechten in zijn land, zoals de gifaanval op oppositieleider Aleksej Navalny. Die kritiek raakt ook de Duitse en de Nederlandse regering, die achter de bouw van nieuwe megapijpen vanuit Rusland blijven staan.

Die vraag komt pas vele jaren na mijn correspondentschap bij me op, als de scheuren en stutten en de aardbevingen de krantenpagina’s opsluipen. Ik herinner me een eerste beeld dat grote indruk maakt. Het kan niet lang na de zware aardbeving bij Huizinge in 2012 zijn geweest. Misschien een jaar nadien. Op het NOS Journaal zie ik boze Groningers op een landweggetje staan. Ze houden een lawaaidemonstratie in het gehucht Doodstil, bij Uithuizen. De camera zoomt in op een prachtig huis, gebouwd in art-nouveaustijl. Het markante torentje wordt overeind gehouden door stutbalken.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

Villa Barmerhoek in Doodstil, het gehucht waar ook familie van de auteur woonde. De markante woning uit 1916 raakte zwaar beschadigd door de aardbevingen. Als erfgoed van stichting Het Groninger Landschap is de villa nu gerenoveerd en aardbevingsbestendig gemaakt.

Mijn aandacht is gevangen. Ik ken dat huis, villa Barmerhoek. Mijn oudtante Frouwke keek er haar hele leven op uit. Buiten het zicht van de camera’s, aan de andere kant van de Barmerweg in Doodstil, staat het arbeidershuisje waar ze woonde met haar vader, mijn overgrootvader. Een klein bruggetje strekt zich over de sloot uit, bijna tot aan de voordeur. Binnen was een bedstee in de woonkamer en in de pronkkast stond een blauw emaillen serviesje, waar wij als kinderen mee mochten spelen.

In de herfst van 2017 zie ik villa Barmerhoek weer, de steigers zijn dan nog steeds niet weg. Via Loppersum, Westeremden, Huizinge en Kantens ben ik erheen gefietst, langs herfstige akkers waarop bulten suikerbieten op transport wachten. Terugkijkend denk ik dat toen, op die plek, het idee voor een boek is ontstaan over het gas onder mijn geboortegrond.

Dan wordt het 29 maart 2018. Voor de camera van Nieuwsuur staat de minister van economische zaken. Zijn zwarte stift piept over het papier van de flip-over. Met een paar steekwoorden en getalletjes legt Eric Wiebes, overtuigd liberaal, aan Nederland uit hoe hij de gaskraan dicht zal draaien. Er zijn weken van intensief overleg met zijn collega’s in het kabinet aan voorafgegaan. Hij heeft hen ervan moeten overtuigen dat het “geen doen meer is”.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

In de oude boerderij van de familie Ter Veer in Slochteren zijn buizen verwerkt van de allereerste boorlocaties van de Nam. Boeren in de omgeving mochten dit restmateriaal gebruiken als de Nam een locatie verplaatste. Jan ter Veer noemt het spottend ‘een eerste versterkingsoperatie’. Vanuit Slochteren trok in de jaren zestig een ‘gaskaravaan’ door heel Nederland, om het land met grote pijpleidingen van Gronings gas te voorzien.

Als een schoolmeester voor de klas rekent Wiebes het aan Nederland voor. Er is meer import van gas nodig uit Rusland, plus een nieuwe stikstoffabriek. Nederland moet de contracten met de grootverbruikers en de buitenlandse afnemers herzien.

Met een laatste piepende uithaal zet de minister een streep onder het rijtje. Wiebes blikt over zijn schouder, de camera in. “Zo moeten we dat doen. Een heleboel werk. Klinkt vrolijk, maar dat is het niet voor iedereen.” Hij tikt met de stift op het rijtje. “Hier staan lieden in die dat niet leuk vinden, maar dat hoort er helaas even bij.”

Lieden die dat niet leuk vinden? Het is een vreemde afsluiting van een aankondiging die alle Groningers, althans voor even, een moment van euforie bezorgt. Zij hebben zo lang gewacht op deze beslissing. Maar hun euforie is van korte duur. De gaswinning in Groningen wordt sterk verminderd, maar de afwikkeling van de schade aan de huizen en de versterkingsoperatie stokken.

De wijze waarop opeenvolgende kabinetten met de veiligheid van de Groningers hebben gesold, is ontluisterend. Het Groningse vertrouwen is zwaar geschonden, vergelijkbaar met dat van de slachtoffers van de toeslagenaffaire. Niet voor niets komt er volgend jaar een parlementaire enquête naar de gaswinning. De toekomst van onze energievoorziening, de versterkingsoperatie, herstel van de geschonden relatie tussen overheid en burger, het komt de komende weken allemaal weer op tafel bij de formatie van een nieuw kabinet.

Mij blijven vanaf 2018 de ‘lieden die het afscheid van gas níet leuk vinden’ bezighouden. Ik vermoed dat minister Wiebes – bewust of niet – een kijkje achter de schermen gaf van het krachtenspel in de gaswereld.

Er is al veel geschreven over de betekenis van de gasvondst bij Slochteren voor onze welvaartsstaat. Maar wat betekende het voor onze positie in Europa, voor de geopolitieke macht van Nederland? Het gas maakte ons belangrijk. De bestuurders in Den Haag onderhielden vanaf het prille begin een nauwe relatie met de topmannen van internationale energieconcerns als Shell, als aandeelhouder in de Nam en de Gasunie. Die band is niet verbroken, verre van. Die hechte band heeft het afscheid van gas, dat iedereen in Groningen al zo lang onvermijdelijk vond, waarschijnlijk sterk vertraagd.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

Het huis van Lonneke van Rijen en haar gezin in Oldenzijl raakte zwaar beschadigd door de vele aardbevingen in de provincie Groningen. Van Rijen is een van de personages in Gronings goud. Na acht jaar van papierwerk en eindeloos wachten, is hun huis nu helemaal opnieuw opgebouwd en versterkt. Ze woonden een jaar in een container. Veel Groningers wachten nog op herstel van hun woning.

Gaandeweg word ik gegrepen door het verhaal achter het aangekondigde einde van het Gronings goud. Een verhaal over de aanleg van duizenden kilometers pijpleidingen, een fysiek netwerk dat de nauwe banden tussen regeringen en energieconcerns weerspiegelt. Van koude oorlogen en warme betrekkingen, van de ‘andere belangen’ die de gaswereld domineren. Van de miljarden die er tot vandaag de dag mee worden verdiend. Een verhaal over de macht van het gas.

De zoektocht levert verrassende overeenkomsten op tussen Nederland en Rusland. Beide landen ontdekken in dezelfde periode hun grootste gasvelden. Op een oude voorpagina van het Nieuwsblad van het Noorden van 25 september 1959 staat een van de eerste berichtjes over de proefboringen van de Nam: ‘Rijke aardgasader ontdekt bij Slochteren’. De enorme omvang van het veld wordt pas een jaar later bekend. Maar het grote nieuws van die dag in 1959 is het bezoek van Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov aan de Verenigde Staten. In New York voorspelt hij in een toespraak een grootse toekomst van zijn land. “Onze geologen hebben gasreserves ontdekt, zo groot dat we er decennia mee vooruit kunnen en uw land ook in dit opzicht naar de kroon kunnen steken”, houdt hij de Amerikanen voor.

Eenzelfde optimisme ademt de toespraak van de commissaris van de Koningin, mr. Cees Fock, die in 1963 in Hoogezand-Sappemeer officieel het eerste Groningse aardgas de leidingen in laat stromen, als vervanging van het oude stadsgas. Het Groningse gas heeft volgens hem “iets toegevoegd aan de Europese en wereldeconomie, waarvan wij de grenzen nog niet kennen”. Na afloop van de ceremonie krijgen de genodigden een lunch in het beroemde hotel Faber in Hoogezand. De kok vreest dat de omschakeling voor problemen zal zorgen in zijn keuken en heeft voor de zekerheid de gasfornuizen uitgezet. De hoge heren krijgen een koud buffet.

Nederland verovert met het gas in de jaren zestig en zeventig een sleutelpositie in de energievoorziening van Europa. Het levert aan Duitsland, België, Frankrijk, Zwitserland en Italië, terwijl vanuit het oosten de Sovjet-Unie gas naar diezelfde landen zal exporteren. Middenin de Koude Oorlog, tien dagen nadat Sovjet-tanks de Praagse lente in de kiem hebben gesmoord, ontvangt Oostenrijk het allereerste ‘rode gas’ uit de Russische gasvelden. Er wordt nauwelijks ruchtbaarheid aan gegeven, terwijl Europa hartgrondig meeleeft met de onderdrukte Tsjechen. Nederland en de Sovjet-Unie opereren soms als concurrenten, maar vullen elkaar ook aan in de Europese gasvoorziening. De een vanuit het westen, de ander vanuit het oosten.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

Een affakkeltoren van de Nam in Tjuchem. De gaswinning in Groningen gaat verder terug naar ongeveer 4 miljard kuub dit kalenderjaar. De productie uit het Groningenveld piekte eind jaren zeventig met jaarlijks rond de 85 miljard kuub gas.

De relatie die de Gasunie in de jaren negentig met Gazprom aanknoopt – en die De Wolgaslepers van Ilja Repin naar Groningen brengt – heeft dus een lange voorgeschiedenis. Het handelscontract met Rusland effent begin deze eeuw de weg voor de ‘gasrotonde’. Dat is een strategie die Nederland tot de dag van vandaag hanteert: Nederland als knooppunt van gashandel en -opslag voor Noordwest Europa. Import van gas – via pijpen uit Rusland, Noorwegen of per schip – vervult een cruciale rol in deze strategie. Opvallend is dat deze toekomstplannen níet gemaakt worden om de gaswinning in Groningen eerder terug te schroeven, integendeel. Het gasveld onder Groningen heeft in de gasrotonde de functie van grote voorraadkamer, voor de lange termijn.

Het lijken haast parallelle werelden. Een waarin Den Haag met de gaswereld blijft investeren om gas zo lang mogelijk een hoofdrol te laten houden, en een waarin het leed in Groningen door de gaswinning uiterst moeizaam doordringt tot Den Haag. Bovendien concurreert de gasrotonde met de broodnodige omslag naar duurzame energie. Gas is daarin een ‘overgangsbrandstof’ naar een schone toekomst, zo luidt al decennia het mantra, maar de miljardeninvesteringen in de infrastructuur voor gas schuiven die schone toekomst tegelijkertijd verder vooruit.

De vriendschap tussen Rusland en Nederland bloeit in het eerste decennium van deze eeuw. Ministers en premiers vliegen met grote regelmaat op en neer naar Moskou. Bij iedere topontmoeting staat het gas hoog op de agenda. In Europa groeien ondertussen de zorgen over de afhankelijkheid van Moskou, mede vanwege de gasoorlogen tussen Rusland en Oekraïne.

Nederland werpt zich, achter de brede rug van Duitsland, op als dé ambassadeur voor Russisch gas. De Gasunie investeert in de eerste pijpleiding van de Nord Stream, die gas van Rusland naar Duitsland moet transporteren, Shell is een van de bedrijven die Nord Stream 2 financieren. Gazprom krijg een uitnodiging om mee te doen aan de bouw van de gasopslag bij Bergermeer.

null Beeld Reyer Boxem
Beeld Reyer Boxem

Op 9 december 1963 verzamelde zich in Hotel Faber in Hoogezand een delegatie hoge heren voor een koud buffet. De commissaris van de Koningin had zojuist feestelijk de eerste gasleiding met Gronings aardgas voor de Groninger bevolking geopend. Dit familiehotel met zijn theaterzaal was het centrum van het culturele en zakenleven in de regio. Het hotel is er nog steeds, al zijn er nu geen evenementen vanwege corona.

Hoezeer de Russen de Nederlandse inspanningen op dat vlak waarderen, blijkt uit een bijzonder bezoekje in het voorjaar van 2010. Topman Marcel Kramer van de Gasunie staat in de supermarkt als zijn mobiel afgaat. Aan de lijn is de persoonlijke assistent van Vladimir Poetin. Of hij vanavond of morgen naar Rotterdam Airport kan komen? Er staat een vliegtuig op hem te wachten, Poetin wil hem graag spreken. De auto die hem op het Moskouse vliegveld opwacht, rijdt regelrecht naar Poetins datsja. In 2018 zal minister Halbe Zijlstra struikelen over het verzonnen verhaal van zijn bezoek aan dit buitenhuis, waar Poetin alleen hoog bezoek ontvangt. Maar de topman van de Gasunie zit er echt. Voor het oog van de camera’s van de Russische media bedankt Poetin hem uitgebreid voor zijn inspanningen voor de Nord Stream. Hij prijst de goede relatie op energiegebied tussen Nederland en Rusland.

De lange geschiedenis van de vriendschap met Rusland werkt door in het heden, ook al lijkt er van de vriendschap weinig meer over. Door Ruslands annexatie van de Krim in 2014 en het neerhalen van de MH17 boven Oost-Oekraïne bevriezen de diplomatieke betrekkingen. Die omslag valt samen met de neergang van het imago van de gaswinning in Nederland. Na de aardbeving bij Huizinge verschijnen er begin 2013 alarmerende rapporten over de veiligheid van de Groningers. Maar de macht van het gas laat zich voelen. De invloed van de gaswinsten op de begroting verhinderen aanvankelijk dat de regering de gasproductie flink terugschroeft. Dat duurt nog tot 2018. Shell en ExxonMobil krijgen ruimschoots compensatie voor hun verliezen, terwijl veel Groningers daar nog altijd op wachten.

Op dit moment bouwen de Russen in stilte de tweede Nord Stream af. Duitsland heeft dat gas nodig voor zijn Energiewende, Nederland deels voor eigen gebruik, maar ook voor de handel in gas. De hoeveelheden Russisch gas die via het Groningse Oude Statenzijl binnenstromen, zullen naar verwachting nog ruimschoots verdubbelen, om pas na 2030 voorzichtig te dalen.

Nederland wil ‘van het gas los’, maar het gas laat ons nog niet los.

null Beeld

Wendelmoet Boersema
Gronings goud. Over de macht van het gas en de rol van Rusland
Ambo|Anthos;
264 blz., € 21,99
(verschijnt ook
als e-book)

Lees ook:
Waarom Nederland zo aan die omstreden Nord Stream-gaspijp hangt

De gaspijp Nord Stream, ooit symbool van goede Europese samenwerking met de Russen, wordt nu gezien als middel om het Kremlin te treffen ‘daar waar het het echt pijn doet’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden