VVD-leider Mark Rutte maakt een buiging naar het publiek als hij met collega Sigrid Kaag van D66 de pers te woord staat na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer.

AnalyseFilosofie & de Formatie

Filosofen over de formatie: ‘Het kabinetsbeleid hangt met ducttape en plakband aan elkaar’

VVD-leider Mark Rutte maakt een buiging naar het publiek als hij met collega Sigrid Kaag van D66 de pers te woord staat na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer.Beeld ANP

Filosofen Daan Roovers en Marli Huijer maken zich grote zorgen over de politiek. De twee oud-Denkers des Vaderlands zien in de stilgevallen kabinetsformatie de democratie stranden.

Van de nieuwe, radicaal andere bestuursstijl die premier Rutte in mei plechtig beloofde, heeft politiek filosofe Daan Roovers nooit iets geloofd. Maar dat de formatie zo zou vastlopen, had ze niet verwacht. “Vroeger waren politici niet zozeer daadkrachtiger hoor, maar nu zijn ze verlamd door iets wat ik als politiek filosoof nog nooit eerder zo sterk heb gezien. Ze kennen nu aan de volgende verkiezingen meer gewicht toe dan aan de vorige.”

Politiek leiders weten dat ze grote stappen moeten gaan zetten, bijvoorbeeld voor het klimaat, ‘maar ze zetten alleen kleine stapjes’, ziet Roovers. “Dat hoort bij wat Hans Boutellier een pragmacratie noemt: besturen doe je zonder grote verhalen en morgen zien we wel weer hoe we het probleempje van morgen aanpakken. Rutte demonteert heel vakkundig grote, structurele problemen. Hij maakt er kleine incidentjes van. En zo hangt het kabinetsbeleid aan elkaar. Met ducttape en plakband.”

Het draait om eigenbelang

In de slepende kabinetsformatie ‘zie je aan de oppervlakte dat A niet met B wil en C niet met A. Maar kijk je daaronder, dan zie je dat er iets fundamenteel fout zit.” Met de economie gaat het goed, erkent Roovers, maar met de politiek niet. “We zien in Den Haag dat een aantal mensen bezig is met hun eigen belang, niet met de echte vraagstukken als woningnood, stikstofuitstoot en klimaatverandering. Dat schuiven ze voor zich uit.”

Roovers voegt er een waarneming aan toe. “Nergens kachelt de democratie zo hard achteruit als hier. Dat komt door de grote invloed van het bedrijfsleven op het bestuur; sommige bedrijven kunnen zo bij ministeries binnenlopen. Het is zoals Houellebecq al schreef: Nederland is geen staat, maar een bv. Democratie betekent niet dat je verkiezingen hebt, maar dat het volk zichzelf bestuurt, en iedere burger evenveel te zeggen heeft. Door de invloed van bedrijven is die gelijkheid zoek. Tegenkracht van politici met een stevige visie ontbreekt. De Nederlandse democratie is een kartonnen doos die op nattigheid staat. Til je hem op, dan zie je dat de bodem eruit is.”

Verwonderd, maar vooral somber

Ook emeritus hoogleraar publieksfilosofie Marli Huijer is somber gestemd, maar haar verklaring daarvoor begint met verwondering. “Anderhalf jaar lang heeft premier Rutte gehamerd op dat we sámen corona eronder moeten krijgen, terwijl hij uit een individualistische traditie komt die meestal zegt: je moet zelf je verantwoordelijkheid nemen. Tijdens de pandemie vroeg de publieke zaak gezamenlijk optreden.”

Maar, signaleert Huijer, nu de grote vragen rond vluchtelingen en klimaat aan de orde zijn, “gaat het niet meer over ’samen’. En wegen de particuliere en partijpolitieke belangen tijdens de formatie zwaarder dan de publieke zaak. Hoewel we dat niet helemaal zeker weten, want dat overleg is geheim. Politieke verantwoording daarover ontbreekt, terwijl ik dat als kiezer wel wil weten. Wat is er zo belangrijk dat die partijen niet willen samenwerken?”

Ook liberalen kunnen niet zonder solidariteit

Volgens Huijer onthult de formatiecrisis hoe de liberale democratie ervoor staat. Niet alleen in Nederland, trouwens, zegt Huijer, in Democracy Rules (2021) beschrijft Jan-Werner Müller, kenner van het populisme, de oorzaken ervan in de hele westerse wereld. “Liberalen met hun nadruk op het individu moeten hun concurrenten, de populisten, de wind uit de zeilen nemen. Die vinden vooral ‘het volk’ belangrijk, ze willen burgers als het ware een stemkastje op schoot zetten, zodat zij dagelijks bepalen wat de keus moet zijn. De Kamer is, zegt Wilders, nep.”

“Dat soort volks individualisme verachten liberalen, ze willen niet regeren met populistisch rechts, daarvoor hebben ze te weinig vertrouwen in het volk. Maar dat durven ze, uit angst voor de kiezers, niet hardop te zeggen. En hun eigen individualisme en rechtse signatuur wringen dan weer met de grote beslissingen die voor links erg belangrijke onderwerpen als klimaat en vluchtelingen nu eenmaal vragen. Maar of je nu links of rechts bent, er zijn vluchtelingenverdragen waar je je aan te houden hebt, en je bent als overheid verplicht te voorkomen dat burgers ten onder gaan aan klimaatverandering. De solidariteit die een aanpak van die problemen vraagt, is natuurlijk geen liberaal idee. Maar zónder solidariteit gaat het niet. Dat veroorzaakt de impasse.”

Door hun ‘doorgeslagen individualisme’, concludeert Huijer, “onttrekken de politici die een kabinet zouden moeten vormen zich aan de publieke zaak”.

Lees ook:

Om de plaatselijke democratie te redden, moeten we radicaal anders gaan denken, aldus Daan Roovers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden