De Overval

Film ‘De Overval’ maakte van Piet Oberman een grotere held dan hij wilde

Piet Oberman links vooraan in 1946, vermoedelijk op Ameland. Beeld
Piet Oberman links vooraan in 1946, vermoedelijk op Ameland.

Piet Oberman, leider van de succesvolle overval op het Leeuwarder huis van bewaring in 1944, was een held. Maar zo zag hij zichzelf niet. Een nieuwe biografie, die vrijdag wordt gepresenteerd, schetst een beeld van een verzetsman tegen wil en dank.

Karin de Mik

Als historicus Loe de Jong het herdenkingsalbum over de overval op het huis van bewaring in Leeuwarden in 1944 niet had gelezen, was er nooit een film geweest. En dan was verzetsman Piet Oberman nooit beroemd geworden. Het was de film De Overval (1962) die van Oberman, alias Piet Kramer, een mythische figuur maakte, stelt Hessel de Walle (64), auteur van een biografie over de Dokkumer houthandelaar. ‘De film maakte hem groter dan hij was of wilde zijn. Hij had een afkeer van heldenverering.’

Als leider van het gewapend verzet in Friesland voerde Oberman met een groep van 24 man op 8 december 1944 een succesvolle overval uit op het Leeuwarder huis van bewaring. Een huzarenstukje: 51 gevangen verzetsstrijders werden bevrijd, zonder een schot te lossen.

Mythische figuur in Dokkum

Er waren meer van die overvallen in het land, maar de Friezen schreven er als enigen een herinneringsboek over. Dat gaf zo feitelijk mogelijk weer hoe deze spectaculaire ontsnapping had plaatsgehad. Als De Jong het boek onder ogen krijgt, ziet hij er direct een film in. Die komt er ook. Oberman, alias Piet Kramer, gespeeld door acteur Rob de Vries, raakt er landelijk door bekend.

De Walle schreef eerder een boek over de deelnemers aan de Overval. Oberman (1908-1972) bleef hem intrigeren. “Ik ben zelf een Dokkumer en Oberman is in de stad een mythe. Wat dreef deze verzetsheld? Dat wilde ik weten.” Hij speurde archieven na en sprak met mensen uit diens omgeving.

Avontuurlijk en vrijgevochten

Oberman groeit op in een gereformeerd gezin in Dokkum. Hij is op zichzelf en blijft zijn leven lang een Einzelgänger. Avontuurlijk en vrijgevochten als hij is, woont hij een tijd in Canada om in de crisisjaren weer terug te keren naar Friesland. Met succes drijft Oberman een eigen houthandel. Hij is een groot liefhebber van snelle auto’s, zeilboten en motoren.

Pas in 1944 sluit Oberman zich aan bij het gewapende Friese verzet. Niet uit religieuze of politieke motieven, verklaart De Walle. “Hij werd gevraagd en rolde erin. Misschien speelde het avontuur ook wel mee.” De Walle omschrijft Oberman als een zwijgzame, introverte man. “Niet hartelijk of spontaan. Autoritair. Opdrachten gaf hij op beveltoon.”

De overval wordt minutieus voorbereid. Oberman is dan al ondergedoken. Op voorhand schrijft hij afscheidsbrieven aan zijn familie. Hij voelt zich eenzaam. De zware verantwoordelijkheid drukt op hem. “Hoewel ik veel zelfvertrouwen had wist ik dat ik mijn kop en die van 24 man in een strop stak”, zou hij later verklaren. “Je kunt zeggen dat Oberman door de oorlog is gedeformeerd”, licht De Walle toe. “Hij verloor vrienden en nam zelf ook ingrijpende beslissingen.”

Was executie wraakactie?

In de biografie belicht De Walle een omstreden executie waarin Oberman een belangrijke rol speelde. De kwestie was onbekend bij het brede publiek en werd na de oorlog weggestopt in een donker hoekje van de geschiedenis. Oberman gaf opdracht tot de executie van politieman en NSB’er Petrus Mous in Dokkum op 18 april 1945, toen Dokkum al bevrijd was. Mous was eerder door het Veemgericht (drie door de Duitsers uit hun ambt gezette rechters) ter dood veroordeeld wegens het aanbrengen van onderduikers en verzetsmensen.

“Een adhoc beslissing”, noemt De Walle de executie desgevraagd, “of het een wraakactie was, weten we niet.” De Walle ontdekte in archieven dat Oberman zich na de oorlog voor de rijksrecherche heeft moeten verantwoorden voor deze terechtstelling. De Walle: “De Generale Staf seponeerde de slepende zaak uiteindelijk in 1947. Oberman kwam ermee weg, door zijn status als leider van de overval. Elk ander zou denk ik zijn veroordeeld. De pers schreef er indertijd opmerkelijk genoeg nooit over. De zaak is weggemoffeld.”

De laatste jaren van zijn leven kwakkelt hij met zijn gezondheid. De spanningen van de oorlog eisen hun tol. Oberman zit veel op zijn lemsteraak. Hij overlijdt op 14 november 1972. Als zijn begrafenisstoet de Sinterklaasintocht in Dokkum kruist, valt het feestgedruis even stil.

Hessel de Walle, ‘Piet Oberman, de man en de mythe’

Lees ook:

Na de film is er nu ook een boek over de helden van ‘De Overval’

De overvallers van het Leeuwarder Huis van Bewaring kregen een heldenstatus door ‘De Overval’, een van de grootste Nederlandse filmhits aller tijden. Hun levensverhalen zijn vastgelegd in een boek.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden