Rechtsstaat

Even de democratie op pauze om een crisis op te lossen? Dat is voor een grote groep jongeren geen probleem

Vrouwe Justitia. Beeld Getty Images
Vrouwe Justitia.Beeld Getty Images

Ruim 30 procent van de achttienplussers is bij complexe problemen bereid op de pauzeknop van de democratie te drukken, blijkt uit onderzoek. Grondrechten en tegenspraak kunnen dan best worden genegeerd.

Isabel Baneke

Voor één op de drie Nederlanders is de democratische rechtsstaat niet heilig. Bij complexe vraagstukken vinden zij het prima als de beginselen van de bestuursvorm tijdelijk in de ijskast worden gezet, blijkt uit een nieuwe studie. Wetten, oppositiepartijen en belangen van minderheden kunnen wat hen betreft bijvoorbeeld best worden genegeerd wanneer dat soort waarborgen de daadkracht van de regering in de weg zitten.

Vooral onder jongvolwassenen (18 tot 25 jaar) is de steun voor democratie en grondrechten geslonken, zo concluderen de onderzoekers op basis van een representatieve steekproef van ruim 1600 achttienplussers. Hoewel de waardering voor de rechtsstaat in allerlei geledingen van de samenleving niet vanzelfsprekend blijkt – van links tot rechts, man tot vrouw, hoog- tot laagopgeleid – zijn het de jongeren die de afgelopen jaren het meest gevoelig zijn geworden voor antidemocratisch denken.

De lessen van WO II zijn verdwenen uit het collectieve geheugen

“Dáár zit ’m het grote verschil met onze vorige meting uit 2019”, stelt Willem Wagenaar van de Anne Frank Stichting, dat het onderzoek samen met het Verwey-Jonker Instituut heeft uitgevoerd. “Hoewel wij de oorzaken van die ontwikkeling niet hebben onderzocht, denk ik dat de coronatijd een rol speelt. Jongeren waren immers de grootste slachtoffers van alle maatregelen. Ik kan me voorstellen dat hun geloof in de overheid is gedaald, dat zij er in mindere mate op vertrouwen dat de regering ingewikkelde problemen op kan lossen.”

Ook vermoedt hij dat de langdurige vrede in Nederland te maken heeft met de veranderde houding van de jeugd. “Ik ben inmiddels in de vijftig, en toen ik opgroeide bepaalde de Tweede Wereldoorlog onze morele ijkpunten. De ervaringen uit de jaren ‘40-’45 lagen vers in het geheugen, en maakten dat we zaken als democratie, mensenrechten en racisme niet formeel hoefden te regelen. Het overgrote deel van de mensen was het namelijk met elkaar eens: dit nooit meer. Maar met het verstrijken van de jaren is dat automatisme verdwenen. De oorlog zet niet langer de lijnen uit in onze samenleving.”

Niet iedereen verbindt vrije rechtspraak en oppositiepartijen aan democratie

Er is ook goed nieuws: meer dan negentig procent van alle Nederlanders steunt de democratie als regeervorm. Slechts een minderheid van enkele procenten vindt de manier waarop het land wordt bestuurd, helemaal niks. Die uitkomst lijkt in strijd met de eerder genoemde resultaten. Want hoe kun je vóór illiberale en autoritaire bestuursvormen zijn, en tegelijkertijd blij zijn met de parlementaire democratie?

Een schijnbare tegenstelling, legt Wagenaar uit. “Een deel van de bevolking vindt het fijn dat we kunnen stemmen, en dat er via die weg wordt geluisterd naar de meerderheid. Maar dat is het wat hen betreft ook wel. Andere belangrijke waarborgen van onze samenleving, zoals vrije rechtspraak, rechten voor minderheden en oppositiepartijen, horen voor die mensen niet per se bij een democratie. Al helemaal niet als situaties uit de hand dreigen te lopen.”

De oplossing: educatie

Hij noemt het klimaat. “Mensen die daarover tobben, hebben we gevraagd op welke manier dat probleem opgelost moet worden. En dan zie je dat een aanzienlijk deel vindt dat democratische procedures maar even op pauze moeten worden gezet als de huidige toestand verergert. De besluitvorming gaat wat hen betreft te traag, het levert te weinig op. Die ontvankelijkheid voor illiberale sentimenten is wel iets wat ons zorgen baart.”

De Anne Frank Stichting pleit voor meer onderwijs, vooral voor de jeugd. “Om echte antidemocratische ontwikkelingen te voorkomen, denk ik dat het van belang is dat we zowel het belang als de kwetsbaarheid van de democratische rechtsstaat de komende jaren onder de aandacht brengen. De studie laat duidelijk zien waar er winst te behalen valt.”

Lees ook:

De coronapandemie gaat voorbij, maar de littekens op de rechtsstaat kunnen blijvend zijn

De laatste mondkapjes verdwijnen uit het straatbeeld, de aandacht van de regering is alweer bij de volgende crisis. Welke sporen laten twee jaar van pandemisch crisisbestuur en noodwetten achter in de parlementaire democratie? En trappen we straks in dezelfde valkuilen?

Democratie in quarantaine: overleeft de rechtsstaat corona?

Aan het begin van de coronacrisis publiceerden we dit verhaal: Komt de democratie in de knel door de coronacrisis? Nu overheden de ene noodmaatregel na de andere nemen om de crisis te beteugelen, is er reden tot zorg. En een beetje optimisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden