Sleepwet

Er zijn nog geen kabels afgetapt, maar de wet kan beter, volgens advies

Satellietontvangers van Defensie in Burum verzamelen gegevens. Nu nog. Want de 'Grote Oren' lijken te verdwijnen, om het nieuwe 5G-netwerk niet in de weg te zitten. Beeld Hollandse Hoogte / Lex van Lieshout
Satellietontvangers van Defensie in Burum verzamelen gegevens. Nu nog. Want de 'Grote Oren' lijken te verdwijnen, om het nieuwe 5G-netwerk niet in de weg te zitten.Beeld Hollandse Hoogte / Lex van Lieshout

Ruim twee jaar na de introductie is de inlichtingenwet aan een opknapbeurt toe. De evaluatiecommissie die de wet onder de loep nam, raadt het volgende kabinet aan onder meer de regels voor bulkdata te verduidelijken. Die grote bergen aan data die de veiligheidsdiensten mogen verzamelen, bevatten ook gegevens van onschuldige mensen. Dat vraagt om betere waarborgen om de privacy te beschermen, aldus de commissie.

De nieuwe zogeheten Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) kwam tot stand tijdens een stevig maatschappelijk debat. De wet verruimde de bevoegdheden van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en diens militaire broer, de MIVD. Met name de nieuwe mogelijkheid om op grote schaal gegevens van de internetkabel te onderscheppen, bezorgde de Wiv de bijnaam ‘sleepwet’.

De evaluatiecommissie, onder leiding van Renée Jones-Bos, concludeert nu dat de AIVD en MIVD met de nieuwe wet genoeg mogelijkheden hebben om hun werk uit te voeren. Ook blijken de waarborgen grotendeels goed te werken. Zo zorgde de introductie van een nieuwe toetsingscommissie, de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB), ervoor dat de veiligheidsdiensten kwalitatief betere aanvragen indienen. Wil de AIVD bijvoorbeeld gegevens van de internetkabel aftappen, dan moet daarvoor eerst de minister van binnenlandse zaken toestemming geven. De TIB toetst vervolgens of die toestemming terecht is. Overigens blijkt uit de evaluatie dat de diensten de kabelonderschepping nog niet in de praktijk hebben gebracht.

Knelpunten

De evaluatiecommissie ziet ook knelpunten. De onduidelijkheid over bulkdata is er daar een van. De veiligheidsdiensten kunnen op verschillende manieren aan die grote hoeveelheden gegevens komen. Bijvoorbeeld door organisaties te hacken of door de internetkabel af te tappen. In dat geval geldt de zwaarste waarborg: er is eerst toestemming van de minister nodig en een toets van de TIB. Komen de data op een andere manier tot de diensten, bijvoorbeeld via een verzoek aan overheden of bestuursorganen, dan geldt die toets niet. Dat laatste gebeurt bijvoorbeeld met passagierslijsten van vluchten. De Koninklijke Marechaussee stuurt structureel en geautomatiseerd al die lijsten door aan de AIVD.

De evaluatiecommissie wil af van dat verschil. Er zou een nieuw toetsmoment geïntroduceerd moeten worden. De diensten dienen eerst aan te tonen waarom het verkrijgen van een bepaalde bulkdataset noodzakelijk is voor hun werk. Daar moet de minister toestemming voor geven. Pas dan kunnen volgende stappen worden gezet om de data daadwerkelijk binnen te harken.

Een ander aspect waar de Wiv verbetering nodig heeft, is de samenwerking met buitenlandse veiligheidsdiensten. Ook dat was een heikel punt in het maatschappelijke debat rond de invoering van de Wiv. Er moeten volgens de evaluatiecommissie concrete inhoudelijke regels komen voor het delen van informatie met buitenlandse collega’s – iets wat heel gebruikelijk is in de inlichtingenwereld. Denk aan de verplichting dat de AIVD en MIVD zich inspannen om gegevens van bepaalde groepen en personen – zoals advocaten, journalisten en klokkenluiders – eerst weg te filteren, voordat data aan buitenlandse diensten worden gestuurd.

Lees ook:

Waarom de ‘sleepwet’ te complex is voor de veiligheidsdiensten

De nieuwe inlichtingenwet is een hele kluif voor de AIVD en MIVD. Volgens de toezichthouder heeft de wetgever niet goed nagedacht over de impact op de dagelijkse praktijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden