Ellen Deckwitz

Interview Indië herdenking

‘Er moet ruimte komen in het debat voor hoe we ons in Nederlands-Indië hebben gedragen’

Ellen Deckwitz Beeld Maartje Geels

Schrijver en dichter Ellen Deckwitz spreekt vandaag op de nationale herdenking van de capitulatie van Japan, waarmee de Tweede Wereldoorlog ook in Nederlands-Indië eindigde. Over overgedragen trauma en het verlangen naar een land dat niet bestaat.

De oorlog is een sluimerziekte. Het vertrek uit Nederlands-Indië een fantoompijn. Een eeuwig durend verlangen naar een verdwenen moederland. Dichter en schrijver Ellen Deckwitz was een kind nog maar, toen haar oma een föhn op haar hoofdhuid zette en zei: “Zo voelt het om uren in de brandende zon te staan”. De angst van haar oma, de martelingen, de honger, de pijn; Deckwitz kreeg het allemaal te horen. “Op een leeftijd dat ik er nog niet aan toe was.”

Op 15 augustus 1945 capituleerde Japan en was de Tweede Wereldoorlog voorbij in het gehele Koninkrijk der Nederlanden. De grootouders van Deckwitz hadden de oorlog doorgebracht in verschillende Jappenkampen in Nederlands-Indië. In 1946 vertrokken ze naar Holland, hun doden achterlatend. Daar ontstond een heimwee die nooit meer over zou gaan, een gemis dat werd overgedragen aan kinderen en kleinkinderen.

“Ik heb een verlangen overgeleverd gekregen”, zegt Deckwitz. Ze ziet het bij meer kinderen van de derde generatie. Heimwee naar een plek die ze nooit hebben gezien. Wat ze ook zag in de vele gesprekken die ze voerde met kinderen en kleinkinderen van Nederlanders die de oorlog meemaakten in Nederlands-Indië: overgeleverd trauma, verdriet en woede. Omdat er in het Nederland van na de oorlog geen ruimte was voor hun verhalen.

Het trauma van haar grootouders heeft als het ware een generatie overgeslagen. Deckwitz: “Toen de kist met  mijn oma de grond inging, zei mijn moeder: ‘Ik heb eigenlijk geen idee wat er in de oorlog gebeurd is’. Ik zei: ‘Maar ze heeft dit en dit toch wel verteld?’ Nee dus. ‘En dit dan?’ Ook niet.” Haar oma heeft de angst er bij haar ‘ingeramd’, zegt Deckwitz. “Het idee dat mensen niet te vertrouwen zijn, dat je ze pas echt leert kennen als ze honger hebben, dat heeft lang mijn contact met anderen in de weg gestaan.”

Ooit hoorde ze van een Amerikaans onderzoek waaruit blijkt dat angst overerfbaar is. Ze wil er graag over vertellen: jonge mannetjesmuizen kregen stroomstootjes als ze kersen roken, waardoor ze bang werden voor de geur van kersen. Toen de wetenschappers vrouwtjes insemineerden met het zaad van die mannetjes bleken hun kinderen dezelfde angst te voelen, terwijl ze nog nooit een stroomstoot gekregen hadden en hun biologische vader nooit hadden gezien.

“Natuurlijk”, zegt Deckwitz, “mensen zijn geen muizen. Maar toen ik dit voor het eerst hoorde, schrok ik enorm. Herinneringen worden doorgegeven. We realiseren ons onvoldoende dat we in een oorlog niet alleen de huidige generatie beschadigen maar ook de generaties na ons.”

Compensatiegelden

Ze is bitter geweest, zegt ze. Omdat mensen elkaar verschrikkelijke dingen aan doen, omdat de mensheid niet lijkt te leren. Maar het heeft haar ook geleerd hoe sterk ze is, en met haar meer oorlogsslachtoffers en hun kinderen en kleinkinderen. “We hadden geen idee dat we zo ver door konden buigen zonder te breken. Ik ben taai, je kan genezen. Het gaat uitzonderlijk goed met mij.”

Het verwerken van de oorlog in Nederlands-Indië ligt niet alleen in families, ook de politiek is volgens Deckwitz aan zet. “Er moet ruimte komen in het debat voor hoe we ons in Nederlands-Indië hebben gedragen. Er wordt amper gepraat over hoe diep racistisch het systeem was, over het leed van de buitenkampers, het Nederlands militair ingrijpen en hoe er werd omgegaan met de terugkeerders. Mijn grootouders kregen een tweedehands luizendeken en moesten ervoor betalen, ze hebben nooit compensatiegelden gehad.”

Nu de generatie die de oorlog heeft meegemaakt verdwijnt, verandert ook de herdenking. “We dachten eerst aan de doden die we gekend hadden. Nu herdenk ik de potentie van de mens, ik denk aan hoe geweldig en hoe slecht de mens kan zijn.” Deckwitz is lang diep gelovig geweest, “Maar nu vrees ik dat we alleen elkaar hebben. We kunnen er samen iets goeds van maken. Of iets verschrikkelijks.”

Soms, als ik de woonkamer binnenkwam, deed ze alsof
ze dood was. Lag ze daar op het Perzische kleed,
mond halfopen, kunstgebit balancerend op de onderlip,
kwijllijnen tussen kin en grond.

Soms föhnde ze mijn hoofd op de allerheetste stand, zei dat het zo voelde
wanneer je vijf uur lang voor een vlag moest knielen.

Soms zei ze dat mensen ongevaarlijk zijn

(Uit de bundel ‘Hogere natuurkunde’ van Ellen Deckwitz. De bundel komt op 26 september uit bij uitgeverij Pluim en verhaalt over Nederlands-Indië, de oorlog en de gevolgen daarvan voor het huidige Nederland.)

Lees ook:

Opinie: Niet gewonnen of verloren, ik heb vrede

‘Wat zouden familieleden die we verloren zijn ons toewensen?’ Japanner Fumi Hoshini, gastspreker bij Landelijk Steunpunt Gastsprekers WO II-Heden, en zijn vrienden uit voormalig Nederlands-Indië hopen dat ook anderen innerlijke vrede vinden, net als zij.

Wrede Japanners, koude Nederlanders; twee verhalen over de bezetting van Nederlands-Indië en wat daarna kwam
Nederland herdenkt vandaag dat Japan op 15 augustus 1945 capituleerde. Mensen die de Japanse bezetting van toenmalig Nederlands-Indië aan den lijve ondervonden, zijn er niet veel meer. 
Trouw sprak twee van hen.

Opinie: Nederland sprak schande van apartheid, maar zag in de eigen kolonie Indië die apartheid niet
Om in het reine te komen met het Indiëverleden zou een zwaar Nederlands zelfonderzoek moeten volgen, 
stelt Eduard Steinmetz, bestuurskundige en publicist over Nederlands-Indië. Hij is tevens kleinzoon van Indiëveteraan kolonel Eddy Steinmetz.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden