Gezondheidszorg

En toen zat er wéér polio in het Biltse riool

In Bilthoven ontstond onlangs commotie toen controleurs het poliovirus, een ernstig besmettelijk infectievirus, aantroffen in rioolwater onder het Utrecht Science Park.  Beeld Bram Petraeus
In Bilthoven ontstond onlangs commotie toen controleurs het poliovirus, een ernstig besmettelijk infectievirus, aantroffen in rioolwater onder het Utrecht Science Park.Beeld Bram Petraeus

Voor de derde keer dit jaar is het poliovirus aangetroffen in het rioolwater in Bilthoven. Hoe kon dat gebeuren? En wat zijn de gevaren? ‘Dat er toch iets is misgegaan, is zorgelijk.’

Sterre van der Hee

Al tijden was ze bang voor een lek. Dat schrijft Nathalie, inwoner van De Bilt, in een reactie op de Facebookpagina van de plaatselijke televisieomroep. “Ik woonde naast de personeelsingang van het RIVM. Nu gelukkig niet meer”, vervolgt ze. “Ben bang dat veel in de doofpot wordt gedaan.”

In Bilthoven ontstond onlangs commotie toen controleurs het poliovirus, een ernstig besmettelijk infectievirus, aantroffen in rioolwater onder het Utrecht Science Park. Op dat Science Park, gelegen tussen woonwijkjes aan de zuidkant van Bilthoven, werken verschillende bedrijven met het poliovirus. Bijvoorbeeld Bilthoven Biologicals, dat poliovaccins produceert voor wereldwijde distributie, maar ook onderzoeksinstituut Intravacc en het RIVM hebben een vestiging op het terrein.

Het was niet de eerste keer dat controleurs het virus in rioolwater vonden – in februari en april werden ook al sporen van polio aangetroffen. De oorzaak van die lekken bleek tijdens onderzoeken niet meer te achterhalen. Verbijsterend, klonk het in de Biltse gemeenteraad. En: de maat is vol. GroenLinks-Kamerlid Corinne Ellemeet stelde Kamervragen over de zaak.

Geen directe bedreiging volksgezondheid

Die opschudding is begrijpelijk, zegt Ben van der Zeijst, emeritus hoogleraar vaccins en vaccinatie bij het Leids Universitair Medisch Centrum – zeker in deze tijd. Maar, zegt hij ook, de lekken vormen geen directe bedreiging voor de volksgezondheid. Nederland heeft een gesloten rioleringsstelsel met een rioolzuivering die poliovirussen kan uitschakelen, dus zelfs áls het riool overstroomt moet je grote hoeveelheden rioolwater drinken om daadwerkelijk besmet te raken. “Het gaat dus meer over een onveiligheidsgevoel dan over daadwerkelijke onveiligheid.”

De situatie toont echter wel dat er aan de bedrijfskant iets is misgegaan, denkt Van der Zeijst. “Vaccinbedrijven werken in principe met een enorme zorgvuldigheid, er zijn veel protocollen. Bij de laatste vondst was het virus een ‘wild-type’, dat wordt doorgaans gebruikt bij het productieproces van vaccins.” Daardoor weet je dat de regels tijdens het productieproces niet goed zijn opgevolgd, zegt hij. “Dat is zorgelijk.”

Geen handhaver

In Nederland moet de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toezicht houden op bedrijven die met het poliovirus werken. Volgens woordvoerder Frank Wassenaar maakt de Nederlandse wetgeving rond vaccinproductie het moeilijk om de oorzaak van de lekken te vinden. “Onder de huidige wet is de IGJ slechts toezichthouder, geen handhaver”, zegt hij. “Na een incident vragen wij bedrijven dus onderzoek te doen, maar we zijn afhankelijk van informatie die bedrijven zelf aanleveren.”

Dat moet volgend jaar veranderen. In de zomer van 2022 staat een wetswijziging van de Wet publieke gezondheid op stapel. Daaronder valt onder andere een vergunningsplicht voor bedrijven die met het poliovirus werken, waardoor bedrijven wettelijk gebonden zijn aan toezicht, controle en maatregelen van de IGJ. In aanloop naar de wetswijziging heeft de overheid bedrijven die met het poliovirus werken gevraagd een convenant te tekenen waardoor de inspectie nu alvast meer mogelijkheden heeft. Niet alle bedrijven hebben daaraan meegewerkt, laat de IGJ weten.

Maatschappelijke onrust

Burgemeester Sjoerd Potters van De Bilt heeft het ministerie van volksgezondheid in een brief verzocht het proces te versnellen. Naast extra toezicht hoopt hij dat de gemeente met de nieuwe wetswijziging óók over incidenten zal worden geïnformeerd – dat is nu nog niet gebruikelijk. “Wij zijn niet het bevoegd gezag, maar deze bedrijven staan wel in ons gebied”, legt hij uit. “Situaties als deze leiden tot maatschappelijke onrust, mensen vinden het spannend. Daarom sporen wij de minister aan.”

Tegelijkertijd benadrukt hij het belang van de organisaties die op het terrein gevestigd zijn. “Het RIVM zit daar sinds mensenheugenis, in de wijk wonen ook veel mensen die daar werken”, zegt hij. “Uiteindelijk willen die bedrijven polio uitroeien, en dat is van groot belang, zeker in ontwikkelingslanden. “

Ontsnappen uit een lab

Hoe kan een besmettelijk virus in de riolering terechtkomen? Volgens experts zijn er twee aannemelijke manieren: via de afvoer van een organisatie die met het virus werkt, of via een besmette medewerker – dan gaat het via de wc. “Alleen als iemand besmet is, kan die het poliovirus in eigen kring overbrengen aan mensen die niet tegen polio zijn ingeënt”, zegt Wassenaar. Bij vaccinfabrikanten zijn alle medewerkers gevaccineerd, maar desondanks kan iemand door een ongeluk in het lab alsnog besmet raken. Dat gebeurde bij een incident bij Bilthoven Biologicals in 2017. De medewerker moest tijdelijk in quarantaine.

Polio in Nederland

Polio is een ernstige besmettelijke ziekte. De meeste mensen krijgen nauwelijks klachten, maar 0,5 tot 1 procent (afhankelijk van leeftijd) krijgt last van verlammingen. Een vaccinatie tegen polio is sinds 1957 onderdeel van het Rijksvaccinatieprogramma. In het jaar ervoor stierven nog 70 mensen aan polio. Rond 1992 raakten 71 mensen die zich om religieuze redenen niet hadden laten vaccineren besmet. Twee van hen overleden.

De overheid voert routinecontroles uit op het Nederlandse rioolwater, met extra aandacht voor water bij gemeenten in de Bijbelgordel.

Lees ook:

Nooit helemaal verlost van polio

“Van Bakel, zit je weer te knoeien?”, klonk het als Gerard van Bakel (59) met rechts probeerde te schrijven. De hoofdonderwijzer van een lagere school in Eindhoven die achter hem stond, tikte daarbij driftig met een zegelring op zijn hoofd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden