De elektrische centrale, Kinderdijk (1886)  Beeld
De elektrische centrale, Kinderdijk (1886)

Déjà vuKolencentrale

En toen was er licht, zij het op wisselende sterkte

Paul van der Steen

Duurzame energie kenden ze in het Zuid-Hollandse Kinderdijk al heel goed. Het rijtje molens langs het water maakt het dorp tot op de dag van vandaag tot een toeristische trekpleister van jewelste. Minder bekend is dat het plaatsje ook de primeur had van een andere vorm van energieopwekking: in 1886 opende in Kinderdijk de eerste kolengestookte elektriciteitscentrale van Nederland.

Ze waren inmiddels een beetje geschiedenis aan het worden, die kolencentrales. Tot minister Rob Jetten (Klimaat en Energie, D66) maandag aankondigde dat ze weer op volle kracht gaan draaien. Er woedt een oorlog aan de rand van Europa en een van de wapens van Rusland is gas. “Elke kuub gas telt” volgens Jetten bij het voorkomen van een tekort in Nederland.

Dat soort vraagstukken speelden nog niet in 1886. Over de vervuiling door de centrale maakte ook niemand zich druk. De inrichting in Kinderdijk was ook niet erg groot. Er werd tachtig pk opgewekt. Voor ongeveer een gulden per maand konden de inwoners in de buurt ook stroom krijgen. Eén lamp gaf het licht van zestien kaarsen, luidde een van de aanbevelingen. En voor de huisvrouwen gold het voordeel dat lampen niet meer voortdurend hoefde te worden schoongemaakt zoals bij andere bestaande vormen van verlichting. Ook de plafonds werden niet langer smerig, wat bij gas- en olielampen onvermijdelijk was.

Experimenteerdrift

De kolengestookte centrale in Kinderdijk was een initiatief van Willem Smit (1860-1950). Die begon in de klinknagelfabriek van zijn vader in Slikkerveer als puber al te experimenteren met elektriciteit. De vervaardiging van een eigen dynamo in 1878 smaakte naar meer. Vier jaar later nam zijn liefhebberij echt serieuze vormen aan. De Elektrisch-Licht-Machinen Fabriek Willem Smit & Co werd opgericht en streek neer op een nieuw aangekocht perceel in Slikkerveer.

Smit zelf bracht zijn nieuwsgierigheid en experimenteerdrift plus familiekapitaal in. Wat hij tekortkwam op het gebied van kennis van wis- en natuurkunde en vreemde talen, wist zijn neef Adriaan Pot deels te compenseren. Die was in Engeland, waar wetenschap en bedrijfsleven al iets verder waren, afgestudeerd als ingenieur.

De nieuwe onderneming zette zichzelf onder meer op de kaart met een reizende installatie (te zien op de drukbezochte tentoonstellingen van die tijd) en door hotels en schepen van elektrisch licht te voorzien. De centrale in Kinderdijk kwam in de plaats voor een dynamo die een machinefabriek in dat dorp vanaf 1880 had uitgerust met de nieuwigheid.

Stroom tot middernacht

De klandizie kwam opnieuw van bedrijven en van particulieren. In een later stadium werd ook een aantal straatlantaarns op de centrale aangesloten. Het was behelpen met die eerste centrale. Verbruik op de ene plek had consequenties elders. Een van de afnemers was slecht ter been en had een elektrische lift in zijn huis laten bouwen. Andere stroomklanten wisten precies wanneer hij er zich mee naar boven of beneden liet vervoeren, want dan gingen alle lampen zwakker branden.

De centrale in Kinderdijk leverde slechts tot middernacht. Wie daarna nog stroom wilde, moest een vooraf een verzoek indienen. À raison van een gulden per uur wilde de machinist dan best overwerken.

Elektriciteit bleef lang in de pioniersfase. Vooralsnog bleek de gasverlichting een stevige concurrent. In 1895 telde Nederland nog maar rond de zestienhonderd met stroom verlichte gebouwen. Pas twee decennia later nam de elektriciteit een grote vlucht. Het was ook de tijd van de Eerste Wereldoorlog, waarin de Duitsers de grens tussen het door hen bezette België en het neutrale Nederland markeerden met een draad met dodelijke voltages.

De kolengestookte installatie in Kinderdijk werd in 1917 definitief stopgezet. De toekomst was aan grotere centrales.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden