Nationaal moment

Eindelijk gaat Nederland stilstaan bij de coronapandemie. ‘Het verdriet is inmiddels gestold in boosheid’

Waxinelichtjes branden tijdens de herdenking van coronaslachtoffers in de Hasseltse Kapel, een jaar geleden. Tilburg stond stil bij het uitbreken van de coronapandemie in Nederland. Beeld ANP
Waxinelichtjes branden tijdens de herdenking van coronaslachtoffers in de Hasseltse Kapel, een jaar geleden. Tilburg stond stil bij het uitbreken van de coronapandemie in Nederland.Beeld ANP

Vóór de zomer krijgt Nederland een ‘nationaal moment’ rond de coronapandemie. Hoe gaat die herdenking eruitzien, en waarom is Nederland er zo laat mee?

Lodewijk Dros

“Wij noemen het geen herdenken,” zegt Gabie Oostervink namens het ministerie van VWS, “maar ‘stilstaan’. Daar heeft driekwart van de Nederlanders behoefte aan.” Er komt een onafhankelijk comité van ‘meer en minder bekende Nederlanders uit sport, onderwijs, zorg en cultuur’; waarover op 11 maart meer. Zij gaan het programma invullen. Doel is om stil te staan bij de impact van de crisis, en bij de maatschappelijke veerkracht.” Het nationaal moment moet voor de zomer plaatsvinden; waarschijnlijk in juni.

“Het wordt een brede herdenking,” zegt de Hoofddorpse predikant Coen Wessel, die contact heeft met het ministerie. “Ze willen alles herdenken, de zieken, maar ook jongeren die een rottijd hebben gehad, verpleegkundigen die het zwaar te verduren kregen en bedrijven in de knel. En natuurlijk ook de slachtoffers.”

Volgens Oostervink wordt het geen louter centrale bijeenkomst. Wessel stelt het zich zo voor: “De koning spreekt om 13 uur de natie toe en vervolgens zijn er lokaal, in elke gemeente, herdenkingen. Dat kunnen tochten langs kenmerkende plekken worden, als waren het kruiswegstaties. Je loopt dan langs een verpleeghuis, een school, een begraafplaats en een restaurant. Zo doe je recht aan alle aspecten.”

Het is aan het comité of het uiteindelijk ook zo verloopt, reageert Oostervink.

Voorstel voor dag van rouw

Emeritus hoogleraar psychiatrie Berthold Gersons heeft een herdenking node gemist. “In alle landen om ons heen deden ze het al, hier heerst angst voor emoties.”

Gersons werkt aan een boek over herdenken en hij weet waar hij het over heeft: hij was als trauma-expert en adviseur betrokken bij de herdenkingen van de MH17, de Bijlmerramp, de cafébrand in Volendam en de vuurwerkramp in Enschede. “We kunnen het wel, collectief rouwen, maar we deden het niet in coronatijd. Waarom niet? Goeie vraag. Bij andere rampen wist je: ik heb het overleefd. Bij deze pandemie was iedereen bang dat-ie zelf dood kon gaan. Die angst verdrong rouwgevoelens, dat verdriet lieten we niet toe. En nu die angst wegvalt, willen we liever leuke dingen doen, op vakantie.”

Gersons waarschuwde in mei 2020 dat het binnenhouden van woede en verdriet het ‘gevoel van eenheid in de samenleving kon ondergraven’. Daarop benaderde de nationaal coördinator terrorismebestrijding en veiligheid Pieter-Jaap Aalbersberg hem, vertelt Gersons. “Voor het Catshuis heb ik toen een voorstel geschreven om een dag van nationale rouw of treurnis te houden. Premier Rutte zegde toe daar nog voor die zomer mee aan de slag te gaan.”

Dat deed Rutte. Het mocht geen ‘rouwdag’ heten, dus werd het een ‘dag van nationale bezinning’. Die viel op 6 oktober 2020, terwijl de besmettingscijfers opliepen. Op die dinsdagochtend vroeg een columnist zich inTubantia af: ”Bezinningsdag, gaat die vandaag eigenlijk nog door?” Gersons herinnert zich dat de hele bezinning aan hem voorbijging. De dag was een flop.

Nieuw herdenkingsinitiatief in juni kwam niet van de grond

Met een pastoor, een imam en filmmaker Eddy Terstall lanceerde Coen Wessel in juni 2021 een nieuw herdenkingsinitiatief. Daarvoor zocht hij contact met het ministerie. “Daar bleken ze er al mee bezig te zijn.” Maar het kwam niet van de grond. Volgens Wessel kwam dat door het karakter van de crisis. “Het was een slow disaster, een langzame ramp die niet ten einde was. Op het ministerie bléven ze zich maar afvragen: wat is het juiste moment om Covid te gedenken?”

Op 14 juli 2021 beloofde minister van medische zorg Tamara van Ark in de Tweede Kamer in augustus een brief te sturen over haar eigen herdenkingsplannen. Die brief kwam er niet.

Nu, twee ministers en ruim een half jaar verder, worden de overheidsplannen wel duidelijk. Na de mislukte nationale bezinningsdag in 2020 volgt in 2022 een ‘geslaagd nationaal moment’, kondigde minister Ernst Kuipers vorige week aan in zijn Kamerbrief. Ideeën over het ‘stilstaan’ zullen, zegt woordvoerder Oostervink, ‘van onderop komen, want we hebben al zolang moeten gehoorzamen aan van bovenaf opgelegde regels’.

Psychiater Berthold Gersons is blij dat het ervan komt. “Eindelijk. Het verdriet is inmiddels gestold in boosheid en agressie. Ik weet het natuurlijk niet zeker, maar ik denk dat het had geholpen als we eerder bij de rouw hadden stilgestaan.”

Dominee Coen Wessel werkt graag aan het ‘moment’ mee. “Maar ik zie wel een gevaar: als de aanpak zo breed wordt, kunnen de doden en zieken opnieuw vergeten worden.”

‘Nationale herdenking’ als protest

In augustus 2020 en in januari van dit jaar zette actiegroep Containment Nu op de Amsterdamse Dam een ‘zee aan kaarsen’ neer, voor iedere coronadode één. Voor de volgende manifestatie, gepland op 4 maart op het Amsterdamse Museumplein, representeren 35.000 vlaggetjes het coronaslagveld. Volgens voorman Michael Blok “zijn de meesten als gevolg van het Nederlandse kabinetsbeleid onnodig overleden”. Daarmee is het geplande evenement zowel herdenking als protestbijeenkomst.

Blok noemt het ‘de nationale Covid-herdenking’. Maar omdat hij uiterst kritisch is over de regering, is hij voorzichtig gezegd ‘niet zo happig’ om samen met haar op te trekken voor de vlaggetjesbijeenkomst.

Volgens minister Kuipers heeft corona de samenleving ‘tot op het bot verdeeld’. Dat maakt een herdenking ingewikkeld, zegt Wessel, “maar ze is des te meer nodig. Het zal samen moeten, dus ook met corona-ontkenners. Zo kunnen we de kloof overbruggen, ook al is die nu nog dieper dan vorig jaar.”

Oostervink zegt dat in het ‘nationaal moment wordt stilgestaan bij de polarisatie. Kunnen verklaarde tegenstanders van het overheidsbeleid, zoals Willem Engel, daaraan meedoen? “Of het zover gaat… We willen het op een verbindende manier doen. Zij aan zij. En niet elkaar de tent uitvechten.”

Lees ook:

Er komt in het najaar een bezinningsdag over het coronavirus

Dat kondigde premier Rutte in 2020 aan. Hij wilde er geen ‘dag van nationale rouw’ van maken.

Filmmaker Eddy Terstall pleitte in 2021 voor een nationale coronaherdenking. ‘Niet herdenken is alsof er niets is gebeurd.’

Met steeds minder maatregelen is er steeds meer ruimte voor bezinning. Londen herdenkt de coronacrisis met een muur vol rode hartjes, in Washington staat een park vol met witte kruisen, Duitsland herdacht in april zijn coronadoden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden