Analyse Genderneutraal

Eerst nieuwe mores, daarna nieuwe taal

In het taalgebruik duiken steeds meer genderneutrale woorden op. Kunnen die bijdragen aan meer gelijkwaardigheid tussen de seksen?

Wat is de overeenkomst tussen een verpleegkundige en een secretarieel medewerker? Het antwoord is niet dat ze alletwee in een ziekenhuis werken, maar dat het beroepen zijn die nog niet zo lang geleden een ‘seksistische’ naam hadden: verpleegster en secretaresse.

In de strijd voor gelijke behandeling van alle mensen, ongeacht hun sekse of genderidentiteit, komt de scheidslijn tussen mannelijk en vrouwelijk steeds vaker te vervallen. Zo spreken de NS reizigers sinds 2017 niet meer aan met ‘dames en heren’ maar met ‘beste reizigers’ en kiest de gemeente Amsterdam voor ‘beste inwoners’. Neutrale woorden die moeten uitstralen: wij zijn er voor iedereen.

Kan dit soort taalhervorming daadwerkelijk voor een verandering in de samenleving zorgen? In Zweden wel, ontdekten onderzoekers. Daar hoeven inwoners niet langer te kiezen tussen ‘han’ (hij) of ‘hon’ (zij), maar kunnen ze hun toevlucht nemen tot het genderneutrale persoonlijk voornaamwoord ‘hen’, dat in 2015 wettelijke status kreeg. Dat heeft Zweden minder masculien gemaakt en toleranter jegens seksuele minderheden, constateerden Amerikaanse onderzoekers onlangs in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS. De kans is overigens groot dat dat niet alleen komt door dat nieuwe woord, maar ook door het jarenlange politieke debat dat eraan voorafging.

Wisselwerking tussen samenleving en taal

Is zoiets in Nederland denkbaar? Ook hier is een kentering gaande, ziet woordenboekmaker Ton den Boon. “Veranderingen in de samenleving hebben vaak invloed op taal. Vroeger was bewindsman bijvoorbeeld de standaardterm. Later kreeg je ook de bewindsvrouw, en nu zie je het woord bewindspersoon opduiken.”

Nieuw taalgebruik kan helpen bij het bevorderen van inclusiviteit, zegt hij, mits die beweging eerst uit de samenleving komt en daarna weerslag vindt in de taal. De betekenis van een woord verandert daarbij vaak eerder dan het woord zelf. Zo worden woorden met mannelijke uitgangen, die eindigen op -er, steeds vaker voor mannen én vrouwen gebruikt. “Denk aan kostwinner of dokter. Er zijn tegenwoordig meer vrouwelijke dokters dan mannelijke. Dan krijgt zo’n woord een andere lading.”

Bij sommige functies is zo’n versmelting minder vanzelfsprekend. Zo verwijzen ‘secretaris’ en ‘secretaresse’ naar verschillende functies, zegt Den Boon. Een vriend van hem deed ooit secretarieel werk en noemde zichzelf toen secretaresse, omdat hij nu eenmaal dat werk deed. “Dat was deels een grapje, maar het is eigenlijk het toppunt van emancipatie als je secretaresse op die manier als neutraal gaat gebruiken. Daarbij kan het helpen als bedrijven hun vacaturetekst zo opstellen: secretaresse (m/v) gezocht.”

De kans is groot dat er de komende tijd meer neutrale termen in omloop komen, denkt Vivien Waszink, taalkundige bij het Instituut voor Nederlandse Lexicologie. De invoer van een genderneutraal persoonlijk voornaamwoord in Nederland, in navolging van Zweden, lijkt haar een interessant experiment. Maar zoiets van bovenaf opleggen heeft weinig zin. “Taal laat zich niet krampachtig veranderen. Dat is een proces dat heel langzaam gaat en ook een beetje ongemerkt. Bovendien roepen zulke voorstellen vaak veel weerstand op. Taal is van iedereen.”

Is ‘goedemorgen allemaal’ voldoende?

Volgens Waszink kun je inclusiviteit het beste bevorderen door dingen weg te laten in plaats van extra dingen – zoals woorden – toe te voegen. Bijvoorbeeld juist niet iemands geslacht vermelden, zeker in een context waar het er niet toe doet. “Veel mensen wonden zich vreselijk op over het feit dat je in de trein geen ‘dames en heren’ meer hoort. Ik dacht eerst zelf ook: mij maakt het niet zoveel uit. Maar daarna dacht ik: waarom zou je in deze context iemands geslacht überhaupt noemen? ‘Goedemorgen allemaal’ volstaat.”

Dat laatste is Joost Swanborn, neerlandicus en oprichter van tekstbureau Taaldokter, niet met haar eens. Genderneutrale aanspreekvormen betekenen ook een vorm van taalverarming, vindt hij. “Dat mensen met het woord directeur zowel man als vrouw kunnen bedoelen, is natuurlijk prima. Maar een ‘hallo mensen’ in plaats van ‘geachte dames en heren’, daar ben ik niet voor. Het eerste is zielloos, het tweede laat wellevendheid zien. Dat mag van mij voorgaan op politieke correctheid.”

Een neutrale aanspreekvorm, zoals in Zweden, wijst Swanborn dan ook van de hand. Taal is geen panacee voor persoonlijke grieven. “Je kunt de taal overal de schuld van geven en er een oplossing in zoeken, maar dat biedt die uiteindelijk niet. Een beetje relativeringsvermogen is gezond. De behoefte aan neutrale woorden past in een doorgeschoten ik-cultuur waarin iedereen met zijn eigen voorkeuren wil worden aangesproken. Dat is juist in tegenspraak met dat wat ze uiteindelijk willen: behandeld worden zoals iedereen.”

Lees ook:

Genderneutrale taal werkt

De introductie van nieuwe, genderneutrale voornaamwoorden kan de emancipatie versnellen, concluderen wetenschappers. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden